AI MAKALEANASAYFAASKERİ GÜÇ VE SİLAH SANAYİSİEMPERYALİZM VE SAVAŞ

SAVAŞ, GÜNÜMÜZ SAVAŞLARI İLE KLASİK SAVAŞLAR ARASINDAKİ FARKLAR, EKONOMİK SAVAŞ, İRAN SAVAŞI

Last Updated on 04/04/2026 by ahmet can ayışık

  • blank

SAVAŞ hakkında tek makalede verilebilecek en anlamlı bilgileri GOOGLE YAPAY ZEKA  kullanarak sizler için derledik. Bu makalede yer verdiğimiz içeriğin ana başlıklar itibariyle planlaması aşağıdaki şekildedir. İyi okumalar dileriz.

1.GENEL OLARAK SAVAŞ

1.1.SAVAŞ TANIMI

1.2.NEDENLERİ

1.3.TÜRLERİ

2.GÜNÜMÜZ SAVAŞLARI İLE KLASİK SAVAŞLAR ARASINDAKİ FARKLILIKLAR

2.1.CEPHESİZ SAVAŞ

2.2.YENİ NESİL SAVAŞLARDA PARADİGMA KAYMASI

2.3.HİBRİT SAVAŞ

2.4.ORTA ÖLÇEKLİ SAVAŞ TUZAĞI

2.5.ÇIKIŞ STRATEJİSİ YOKLUĞU

2.6.NİHAİ DURUM ANALİZİ

2.7.SİHA VE ROBOTİK UNSURLARIN ETKİLERİ

 2.8.ANTİ-DRON SİSTEMLER

 2.9.YAPAY ZEKA İLE SİSTEMLERİ AŞMAK

3.EKONOMİK SAVAŞ

3.1.DÜNYA EKONOMİSİNİN CAN DAMARI

3.2.GÜNÜMÜZ DÜNYASINDA EKONOMİK SAVAŞIN ETKİLERİ

3.3.EKONOMİK SAVAŞLARA KARŞI ULUSAL TEKNOLOJİ GELİŞTİRME HAMLELERİ

3.4.ULUSAL TEKNOLOJİ GELİŞTİRME STRATEJİSİNİN EN KRİTİK AYAĞI YÜKSEK TEKNOLOJİLİ ÜRÜN İHRACI YOLUYLA CARİ AÇIĞI KAPATMA VE FİNANSAL DİRENÇ OLUŞTURMA

4.İRAN SAVAŞI

4.1.İRAN’IN ASKERİ VE JEOPOLİTİK STRATEJİSİ

4.2.İRAN STRATEJİSİNDE SAVUNMA VE CAYDIRICILIK TARRUZ GÜCÜNÜN ÖNÜNDEDİR

 

1.GENEL OLARAK SAVAŞ

1.1.SAVAŞ TANIMI

Savaş, en geniş tanımıyla devletler, hükümetler, toplumlar veya paramiliter gruplar gibi organize yapılar arasında gerçekleşen, yoğun şiddet içeren ve uzun süreli silahlı çatışma durumudur. Sosyolojik açıdan toplumların tüm maddi ve manevi güçleriyle karşı karşıya gelmesi olarak tanımlanırken, hukuki olarak belirli kurallara (savaş hukuku) tabi bir kuvvet kullanma biçimidir.

 

1.2.SAVAŞIN TEMEL NEDENLERİ

Savaşlar genellikle tek bir nedene dayanmaz; teknolojik, hukuki, sosyo-politik ve kültürel faktörlerin birleşimiyle ortaya çıkar. Başlıca nedenler şunlardır:

  • Toprak ve Sınır Anlaşmazlıkları: Stratejik bölgelerin veya doğal kaynakların kontrolü.
  • Ekonomik Çıkarlar: Hammadde erişimi, ticaret yollarının kontrolü veya pazar arayışı, çeşitli mal ve hizmet piyasalarında egemenlik.
  • İdeolojik ve Dini Farklılıklar: Rejim yayma çabaları veya inanç temelli çatışmalar.

1.3.BAŞLICA SAVAŞ TÜRLERİ

Günümüzde savaşlar, kullanılan yöntemlere ve taraflara göre farklı kategorilere ayrılmaktadır:

  • Konvansiyonel Savaş: Düzenli orduların kara, hava ve deniz unsurlarıyla karşı karşıya geldiği geleneksel savaş türü.
  • İç Savaş: Bir devletin sınırları içinde, organize gruplar ile devlet güçleri veya farklı gruplar arasında çıkan çatışmalar.
  • Siber Savaş: Bilgi teknolojileri ve dijital yazılımlar kullanılarak kritik altyapıların hedef alınması.
  • Dron Savaşları: İnsansız hava araçları (İHA/SİHA) ile uzaktan yürütülen operasyonlar.
  • Asimetrik Savaş: Taraflar arasında askeri güç bakımından büyük dengesizliklerin olduğu (örneğin bir devlet ile bir terör örgütü arasındaki) çatışmalar.
  • Ekonomik Savaş: Hammadde erişimi, ticaret yollarının kontrolü veya pazar arayışı, çeşitli mal ve hizmet piyasalarında egemenlik amacıyla bir ülkeyi askeri olarak işgal etmeden “felç etme” stratejilerinin uygulanması. Geleneksel savaşlarda tanklar cepheyi yararken, ekonomik savaşta finansal sistemler, enerji hatları ve tedarik zincirleri hedef alınır.
  • Cephesiz Savaş: Orduların karşı karşıya geldiği klasik ön cephe hattının bulunmadığı, savaşın siber, ekonomik, psikolojik, vekil güçler ve hibrit yöntemlerle her alana yayıldığı modern bir çatışma türüdür.

 

2.GÜNÜMÜZ SAVAŞLARI İLE ESKİ (KLASİK) SAVAŞLAR ARASINDAKİ FARKLILIKLAR

Günümüz savaşları ile eski (klasik) savaşlar arasındaki en temel fark, savaşın artık sadece “askeri bir olay” olmaktan çıkıp “toplumsal ve dijital bir kuşatmaya” dönüşmesidir.

İşte 2026 yılı perspektifiyle bu köklü değişimler:

  1. Cephe Hattının Yokluğu: Eskiden ordular bir sınır hattında karşı karşıya gelirdi. Bugün ise “cephesiz savaş” hakimdir. Savaş; evinizdeki bilgisayarda (siber), cebinizdeki telefonda (psikolojik/algı) veya mutfağınızdaki faturada (ekonomik) yaşanmaktadır.
  2. İnsandan Robota Geçiş: Eskiden zafer, daha çok askeri olanın ve cesaretin sonucuydu. Bugün ise “hızlı olanın” zaferidir. Yapay zeka destekli SİHA‘lar, otonom robotlar ve hipersonik füzeler, insan tepki süresinin çok ötesinde kararlar alıyor.
  3. Hız ve Şeffaflık: Eskiden bir savaşın haberi günler sonra gelirdi. Bugün ise bir dron saldırısını sosyal medyadan canlı yayında izliyoruz. Bu durum, kamuoyu baskısını ve “algı yönetimini” mermiden daha etkili bir silah haline getirdi.
  4. Simetrikten Asimetriğe: Eskiden iki benzer ordu savaşırdı (tank vs. tank). Bugün ise 1.000 dolarlık bir dron, 10 milyon dolarlık bir tankı imha edebiliyor. Güç dengesi artık sadece bütçeyle değil, yazılım ve teknolojiyle kuruluyor.
  5. Barış ve Savaş Arasındaki Gri Alan: Eskiden bir devlet diğerine “savaş ilan ederdi.” Bugün ise siber saldırılar, ekonomik yaptırımlar ve dezenformasyon ile ilan edilmemiş savaşlar (hibrit savaş) yıllarca sürüyor. Kimse tam olarak barışta mı yoksa savaşta mı olduğunu bilemiyor.

Kısacası; eski savaşlar toprak kazanmak için yapılırdı, yeni nesil savaşlar ise rakibin sistemini felç etmek ve iradesini kırmak için yapılıyor.

 

2.1.CEPHESİZ SAVAŞIN ANLAMI

Cephesiz savaş, orduların karşı karşıya geldiği klasik ön cephe hattının bulunmadığı, savaşın siber, ekonomik, psikolojik, vekil güçler ve hibrit yöntemlerle her alana yayıldığı modern bir çatışma türüdür. Cephe gerisi ile ön cephe ayrımı kalktığı için, mücadele doğrudan toplumun ve devletin tüm yapısını hedeflemektedir.

Cephesiz Savaşın Temel Özellikleri:

  • Belirsiz Cephe Hattı: Geleneksel meydan savaşları yerine, savaşın her yerde ve aynı anda yaşandığı bir yapı vardır.
  • Hibrit Savaş Yöntemleri: Siber saldırılar, ekonomik yaptırımlar, dezenformasyon (psikolojik savaş) ve istihbarat faaliyetleri ön plandadır.
  • Vekil Güçler (Proxy): Devletler, doğrudan ordu kullanmak yerine yerel militanlar veya gruplar aracılığıyla savaşır.
  • Hedefin Toplum Olması: Askeri hedeflerden ziyade, altyapı, ekonomi ve halkın moral yapısı doğrudan hedeflenir.

 

2.2.YENİ NESİL SAVAŞLARDA PARADİGMA KAYMASI

Yeni nesil savaşlarda paradigma kayması, zaferin artık sadece askeri güçle (toprak kazanarak) değil, bilgi, algı ve sistemleri felç etme yoluyla kazanılmasıdır.

Klasik savaşta “Büyük balık küçük balığı yerdi”; yeni paradigmada ise “Hızlı balık yavaş balığı yiyor.”

İşte bu köklü değişimin ana sütunları:

  1. Görünmezlik ve Belirsizlik: Savaşın ne zaman başladığı veya kimin saldırıda bulunduğu artık net değil. Siber saldırılar veya ekonomik sabotajlar “savaş ilan edilmeden” yapılıyor.
  2. Psikolojik Üstünlük (Algı Savaşı): Fiziksel bir şehri ele geçirmekten ziyade, o şehirde yaşayan insanların zihnini ele geçirmek daha kritik hale geldi. Dezenformasyon ve sosyal medya, tanklardan daha etkili birer silah olarak kullanılıyor.
  3. Teknolojik Dönüşüm: İnsan yoğunluklu ordulardan, yapay zeka kontrollü otonom sistemlere (SİHA’lar, robotlar) geçiş yapıldı. Artık askerin cesareti kadar, yazılımın hızı ve doğruluğu savaşı belirliyor.
  4. Hukuki ve Etik Gri Alanlar: Sivil-asker ayrımı ortadan kalkıyor. Bir bilgisayar korsanı veya bir finans uzmanı, cephedeki bir general kadar yıkıcı hasar verebiliyor.

Kısacası paradigma; “imha etmek” üzerine kurulu bir yapıdan, rakibi “yönetilemez ve felç olmuş” bir hale getirmeye evrildi.

2.3.HİBRİT SAVAŞ YÖNTEMLERİ

Hibrit savaş, askeri ve askeri olmayan araçların, gizli ve açık yöntemlerin bir arada kullanılarak bir ülkenin istikrarını bozmayı, toplumda kuşku uyandırmayı ve karar alma süreçlerini felç etmeyi hedefleyen çok boyutlu bir stratejidir. 

Bu stratejide temel amaç, doğrudan bir savaş ilanı yapmadan, çatışmayı “savaş ve barış” arasındaki o belirsiz “gri bölge”de sürdürerek karşı tarafı zayıflatmaktır. 

Başlıca Hibrit Savaş Yöntemleri:

  1. Siber Saldırılar: Kritik altyapı tesislerini (enerji hatları, su sistemleri, bankalar) hedef alan saldırılarla toplumsal düzeni bozmak ve ekonomik zarar vermek.
  2. Dezenformasyon ve Bilgi Manipülasyonu: Sosyal medya ve medya kanalları üzerinden yalan haberler yayarak toplumsal kutuplaşmayı artırmak, hükümetlere olan güveni sarsmak ve kamuoyu algısını yönetmek.
  3. Ekonomik Baskı ve Sabotaj: Ticari kısıtlamalar, enerji kaynaklarının kesilmesi veya tedarik zincirlerinin gizlice hedef alınması yoluyla rakip devleti ekonomik darboğaza sokmak.
  4. Vekil Güçler ve İşaretlenmemiş Birlikler: Üzerinde resmi üniforma veya rütbe bulunmayan birliklerin (“küçük yeşil adamlar”) kullanılması, saldırgan devletin sorumluluğu reddetmesine olanak tanır.
  5. Düzensiz Göçün Araçsallaştırılması: Göç dalgalarını komşu ülkelere karşı bir baskı aracı veya güvenlik krizi yaratmak için kullanmak.
  6. Siyasi ve Diplomatik Müdahaleler: Seçimlere dışarıdan müdahale etmek, muhalif grupları kışkırtmak veya gizli siyasi manevralarla istikrarsızlık yaratmak.

2026 yılı itibarıyla, yapay zeka destekli içerik üretimi ve derin kurgu (deepfake) videoların bu kampanyalarda kullanımı, hibrit tehditlerin hızını ve inandırıcılığını kritik seviyelere taşımıştır.

 

2.4.ORTA ÖLÇEKLİ SAVAŞ TUZAĞI

“Orta ölçekli savaş tuzağı”, büyük güçlerin (küresel oyuncuların) doğrudan birbirleriyle savaşmak yerine, stratejik olarak seçilmiş orta ölçekli bir bölgeyi veya devleti kalıcı bir çatışma sahasına dönüştürmesidir.

Bu kavramın temel mantığı, rakibi doğrudan yok etmek değil; onu bitmek bilmeyen, maliyetli ve yıpratıcı bir yerel savaşa hapsederek kaynaklarını tüketmektir.

Bu tuzağın işleyiş mekanizması şu şekildedir:

  1. Kontrollü Gerginlik: Savaşın ne tam bir zafere ulaşmasına ne de tamamen bitmesine izin verilir. Çatışma, tarafları sürekli kaynak harcamaya mecbur bırakacak bir seviyede tutulur.
  2. Vekalet ve Lojistik: Büyük güçler sahaya inmez; bunun yerine orta ölçekli devlete veya oradaki gruplara silah ve istihbarat desteği vererek savaşı “uzaktan” yönetir.
  3. Ekonomik ve Askeri Yıpratma: Rakip devlet, bu orta ölçekli çatışmaya müdahale etmek zorunda bırakılarak askeri mühimmatını, bütçesini ve siyasi enerjisini burada eritir.
  4. Jeopolitik Bataklık: Hedeflenen büyük güç, bu çatışmadan çekilirse prestij kaybedeceği, kalırsa daha fazla batacağı bir “pat durumuna” (impasse) sokulur.

Tarihsel ve Güncel Örnekler:

  • Sovyetler Birliği’nin Afganistan Müdahalesi: ABD’nin desteğiyle Mücahitlerin Sovyetleri 10 yıl boyunca bir bataklığa çekmesi, SSCB’nin çöküşünü hızlandıran bir “tuzak” olarak görülür.
  • Vietnam Savaşı: ABD için benzer bir kaynak ve prestij kaybı süreci yaratmıştır.
  • Modern Örnekler: Günümüzde bazı analistler, Ukrayna veya Suriye gibi sahaların, rakip büyük güçleri (Rusya, İran veya Batı ittifakı) ekonomik ve askeri olarak zayıflatmak için birer “orta ölçekli savaş tuzağına” dönüştürüldüğünü savunmaktadır.

Kısacası bu tuzak; rakibi nakavt etmekle değil, onu “kan kaybından ölene kadar ringde tutmakla” ilgilidir.

2.5.ORTA ÖLÇEKLİ SAVAŞ ORTAMINDA ÇIKIŞ STRATEJİSİNİN YOKLUĞU

Bir askeri veya siyasi müdahalede “çıkış stratejisinin (exit strategy) yokluğu”, bir gücün bir çatışmaya nasıl gireceğini bilmesi ama oradan ne zaman, hangi şartlar altında ve güvenli bir şekilde nasıl ayrılacağını planlamamış olmasıdır.

Bu durum, kısa süreli bir operasyonun ucu açık, maliyetli ve bitmek bilmeyen bir “bataklığa” dönüşmesine neden olur.

Çıkış stratejisinin olmaması şu 4 temel sorunu doğurur:

  1. Hedef Kayması (Mission Creep): Başlangıçta “terörü temizlemek” gibi net bir hedefle girilen yere, bir süre sonra “demokrasi getirmek” veya “altyapıyı yeniden kurmak” gibi ucu bucağı olmayan görevler eklenir. Hedef belirsizleşince zaferin tanımı da yapılamaz.
  2. Siyasi Felç: “Çekilirsek yenilmiş sayılırız” korkusu ile “kalırsak daha çok kayıp veririz” gerçeği arasında sıkışılır. Siyasetçiler, prestij kaybından korktukları için başarısız bir operasyonu sürdürmeye devam ederler.
  3. Kaynak Tüketimi: Net bir bitiş çizgisi olmadığı için askeri bütçe, mühimmat ve insan kaynağı, stratejik bir kazanç sağlamayan bir sahada yıllarca eriyip gider.
  4. Güç Boşluğu Korkusu: “Biz çıkarsak yerimizi kim doldurur?” (başka bir rakip güç mü, radikal gruplar mı?) endişesi, orduyu orada hapseder. Bu durum, yerel grupların büyük gücü manipüle ederek kendi çıkarları için sahada tutmasına da yol açar.

Tarihsel Örnekler:

  • ABD’nin Afganistan (2001-2021) Süreci: Girerken çok net bir “El-Kaide’yi yok etme” planı vardı ancak oradan nasıl çıkılacağına dair 20 yıl boyunca sürdürülebilir bir plan yapılamadı. Sonuç; milyarlarca dolar harcanan kaos dolu bir geri çekilme oldu.
  • Vietnam Savaşı: ABD, “komünizmi durdurma” idealiyle girdiği yerden bir çıkış kapısı bulamadığı için on binlerce askerini ve toplumsal huzurunu kaybetti.

Özetle; çıkış stratejisi yoksa, o savaş artık sizin yönettiğiniz bir süreç değil, sizi tüketen bir hapishanedir.

Böyle bir stratejik hatanın meydana gelmesini önleyebilmek için modern savaş doktrinlerinde uygulanan “End State” (Nihai Durum) analizini de incelememiz gerekiyor.

 

2.6.NİHAİ DURUM ANALİZİ

End State (Nihai Durum), bir askeri harekat veya stratejik müdahale henüz başlamadan önce, “Bu iş bittiğinde bölge, toplum ve ordumuz tam olarak nasıl görünmeli?” sorusuna verilen net ve somut cevaptır.

Modern askeri doktrinlerde, sadece “düşmanı yenmek” bir nihai durum değildir; çünkü düşman yenilse bile kaos devam edebilir.

Nihai Durum analizinin 4 kritik boyutu vardır:

  • Askeri Nihai Durum

Düşmanın savaşma kapasitesinin hangi seviyeye indirileceği belirlenir. Örnek: “Düşman ordusunun ağır silahlarının %70’i imha edilmiş ve sınır hattından 30 km geriye itilmiş olması.”

  • Siyasi Nihai Durum

Operasyon bittiğinde bölgedeki yönetim yapısının ne olacağı tasarlanır. Örnek: “Merkezi otoritenin bölgede kontrolü sağlaması ve yerel seçimlerin güvenli bir ortamda yapılması.”

  • Sivil ve Altyapısal Nihai Durum

Halkın temel ihtiyaçlarının ve kamu düzeninin ne durumda olacağı planlanır. Örnek: “Hastanelerin ve elektrik şebekesinin %90 kapasiteyle çalışır hale gelmesi, mültecilerin geri dönüş yolunun açılması.”

  • Bilgi ve Algısal Nihai Durum

Hem yerel halkın hem de uluslararası kamuoyunun müdahaleyi nasıl hatırlayacağı hedeflenir. Örnek: “Operasyonun bir ‘işgal’ değil, bir ‘istikrar operasyonu’ olarak tescil edilmesi.”

Neden Hayatidir?

Eğer bir komutan veya siyasi lider, harekatın başında “Nihai Durum”u tanımlamazsa:

  • Asker ne zaman “başardık” diyeceğini bilemez.
  • Savaş gereksiz yere uzar (Orta ölçekli savaş tuzağına düşülür).
  • Kaynaklar, sonu gelmeyen küçük çatışmalarda tükenir.

Özetle: Nihai Durum, karanlık bir tünelin sonundaki ışıktır. O ışığı görmeden tünele giren ordular, genellikle tünelin içinde hapsolur.

 

2.7.GÜNÜMÜZ SAVAŞLARINDA SİHA VE ROBOTİK UNSUR ETKİLERİ

2026 yılı itibarıyla Ukrayna-Rusya sahası ve küresel çatışmalar, SİHA ve robotik sistemlerin “savaşın doğasını değiştirdiği” bir laboratuvara dönüşmüş durumda. Artık sadece havada değil, karada ve denizde de robotlar orduların ana unsuru haline geldi.

İşte sahadaki en somut etkiler:

  • “Şeffaf Savaş” ve Saklanmanın İmkansızlığı

Yapay zeka destekli gözlem İHA’ları, cephe hattını 7/24 izliyor. Termal kameralar ve hareket sensörleri sayesinde sahada saklanmak neredeyse imkansız hale  geldi.

Sonuç: Büyük tank taburları veya toplu asker intikalleri daha harekete geçmeden tespit edilip imha ediliyor. Bu durum, orduları küçük ve dağınık birimler halinde savaşmaya zorluyor.

  • FPV (First Person View-Birinci Şahıs Bakışlı)

Dronların “Hassas Topçu”ya Dönüşmesi. 500-1000 dolarlık ucuz FPV dronlar, milyon dolarlık tankları ve zırhlı araçları devre dışı bırakıyor.

Etki: Geleneksel topçu atışları “alan dövme” yaparken, dronlar doğrudan tankın en zayıf noktasına (motor kapağı veya kule arkası) saldırıyor. Bu, düşük maliyetli sistemlerin yüksek maliyetli platformları alt ettiği bir asimetrik devrimdir.

  • Deniz Robotları ve Filosuz Deniz Hakimiyeti

Ukrayna’nın Karadeniz’de Rus donanmasına karşı kullandığı insansız deniz araçları (İDA), devasa savaş gemilerini limanlara hapsetti.

Paradigma Kayması: Bir devletin güçlü bir donanması olmasa bile, kamikaze deniz botlarıyla bir denizin kontrolünü elinde tutabileceği kanıtlandı.

  • Otonomlaşma ve Yapay Zeka (AI)

2026’nın en kritik gelişmesi, elektronik harp (sinyal kesiciler) nedeniyle bağlantısı kopan dronların, yapay zeka sayesinde kendi başına hedef seçip saldırabilmesidir.

Tehlike: İnsanın karar mekanizmasından çıktığı “öldürücü otonom silahlar”, savaşın hızını insan tepki süresinin ötesine taşıyor.

  • Robotik Kara Araçları (İKA)

Cephe hattına mühimmat taşıyan, yaralı tahliye eden veya üzerine makineli tüfek takılmış küçük paletli robotlar artık yaygın.

İnsan Tasarrufu: En tehlikeli bölgelere asker yerine bu robotlar gönderilerek personel kaybı azaltılmaya çalışılıyor.

Özetle: Robotik sistemler, savaşı daha hızlı, ucuz ve insansız hale getirirken; savunma yapan taraf için “kalkanı” güçlendiriyor, taarruz eden taraf içinse “maliyeti” katlıyor.

Konu buraya gelmişken, sözünü ettiğimiz bu sistemlerin en büyük düşmanı olan ve şu an büyük yatırımlar yapılan “Elektronik Harp ve Lazer Silahları” (Anti-Dron sistemleri) konusuna da değinmekte fayda var.

 

2.8.SİHA VE DRONLARA KARŞI ANTİ-DRON SİSTEMLER

2026 yılı itibarıyla savaş sahası, ucuz dronların istilasına karşı koymaya çalışan Elektronik Harp (EH) ve Yönlendirilmiş Enerji Silahları (Lazer) arasında devasa bir teknoloji yarışına sahne oluyor. Eğer SİHA’lar “yeni nesil kılıç” ise, bu sistemler de o kılıcı kırmak için tasarlanan “yeni nesil kalkandır.”

İşte bu sistemlerin sahadaki kritik rolleri:

  • Elektronik Harp (EH):

Görünmez Duvardır. Elektronik harp, radyo frekanslarını karıştırarak (jamming) veya aldatarak (spoofing) dronların “beyni” ile “kumandası” arasındaki bağı koparır.

    • GPS Karartma: Savaş bölgelerinde GPS sinyalleri o kadar yoğun karıştırılıyor ki, dronlar ve hassas güdümlü füzeler yollarını şaşırıyor. 2026’da bu durum sivil havacılığı bile etkiler hale geldi.
    • Sinyal Kesiciler (Jammer): Tankların ve piyade birimlerinin üzerine takılan taşınabilir cihazlar, yaklaşan bir dronun sinyalini keserek onu yere düşürüyor.
    • Tespit ve Analiz: Dronun nereden havalandığını ve operatörünün nerede olduğunu saniyeler içinde belirleyerek karşı saldırı (artillery/topçu) imkanı sağlıyor.
  • Lazer Silahları: “Işık Hızında” Savunma.

Lazer silahları (HEL – High Energy Laser), geleneksel mühimmattan farklı olarak fiziksel bir mermi yerine yoğunlaştırılmış ışık demeti kullanır.

    • Sıfır Maliyetli Atış: Bir füze savunma sistemi (Patriot gibi) milyonlarca dolar tutarken, lazerin bir atışı sadece bir bardak kahve maliyetindedir (elektrik tüketimi).
    • Sürat ve Kesinlik: Işık hızında hareket ettiği için rüzgar veya yerçekimi gibi fiziksel etkenlerden etkilenmez. Dronun optik sensörlerini kör eder veya gövdesini yakarak havada imha eder.
    • Lojistik Kolaylık: Mermi bitmesi diye bir sorun yoktur; jeneratör çalıştığı sürece lazer atış yapabilir.
  • Mikrodalga Silahları (HPM)

Lazer tek bir hedefe odaklanırken, Yüksek Güçlü Mikrodalga sistemleri (High Power Microwave) bir “enerji bulutu” yayar.

Sürü Saldırısı Savunması: Aynı anda üzerinize gelen 50-100 dronluk bir “sürü” saldırısını, içlerindeki tüm elektronik devreleri bir anda yakarak topluca etkisiz hale getirir.

Neden Hala Tam Çözüm Değil?

  • Hava Durumu: Lazerler sisli, yağmurlu veya tozlu havalarda güç kaybeder.
  • Enerji İhtiyacı: Bu silahları çalıştırmak için devasa güç kaynaklarına (jeneratör/akü) ihtiyaç vardır, bu da onları hantal kılar.
  • Yapay Zeka Karşı Hamlesi: Dronlar artık “sinyal kesilse bile” otonom olarak (görüntü işleme ile) hedefe gidebildiği için EH sistemleri bazen etkisiz kalabiliyor.

Özetle: 2026’nın savaş alanı; sinyallerin havada çarpıştığı, lazerlerin dron avladığı ve her iki tarafın da birbirinin “elektronik gözlerini” kör etmeye çalıştığı bir görünmez mücadele alanıdır.

2.9.YAPAY ZEKA İLE SİSTEMLERİ AŞMAK

Yapay zeka (YZ), elektronik harp ve lazer savunmalarını “bağımsızlık” ve “hız” üzerinden aşar. Geleneksel sistemlerin en büyük zayıflığı, bir insan operatöre veya dış bir sinyale (GPS, radyo dalgası) ihtiyaç duymalarıdır; YZ bu bağı koparır.

İşte YZ’nin savunma kalkanlarını delme yöntemleri:

  • Otonom Hedef Tanıma (ATA) – “Sinyal Kesenlere Elveda”

Elektronik harp (EH) sistemleri, dron ile operatör arasındaki iletişimi keserek dronu etkisiz hale getirir. Ancak YZ destekli bir dron:

    • Görüntü İşleme: Önceden yüklenmiş kütüphaneler sayesinde tankı, topçu bataryasını veya radar aracını “kendi gözüyle” tanır.
    • Bağımsız Karar: İletişim koptuğu anda “fail-safe” moduna geçer ve çevrimdışı (offline) kalarak hedefe kilitlenir. Sinyal kesici ne kadar güçlü olursa olsun, dronun içindeki işlemci çalışmaya devam ettiği için saldırı durdurulamaz.
  • GPS Olmadan Navigasyon – “Görsel Hafıza”

GPS karıştırması (Jamming) dronların yönünü şaşırtır. YZ ise “Terrain Contour Matching” (Yer Şekli Eşleştirme) yöntemini kullanır:

    • Altındaki araziyi (yollar, binalar, nehirler) kamerasıyla tarar ve önceden yüklü harita verileriyle karşılaştırarak nerede olduğunu bulur. Tıpkı bir insanın tabelalara bakarak yolunu bulması gibi, uydu sinyaline ihtiyaç duymadan hedefe varır.
  • Sürü Zekası (Swarm Intelligence)

Lazer silahları çok etkilidir ancak aynı anda sınırlı sayıda hedefi vurabilirler (şarj olma süresi veya odaklanma gereği).

    • Doyurma Saldırısı: YZ ile koordine olan 50 dronluk bir sürü, savunma sisteminin kapasitesini aşar. YZ, sürüyü farklı açılardan ve rastgele manevralarla saldırıya geçirir. Savunma sistemi 10 tanesini lazerle vursa bile, geri kalan 40 tanesi hedefi imha eder.
  • Kaçınma Manevraları ve Öngörü

Lazer sistemleri hedefi birkaç saniye boyunca sabit tutmaya çalışarak yakar.

    • Öngörücü Algoritmalar: YZ, lazerin kilitlendiğini veya EH sinyalinin yoğunlaştığını anladığı an, insan tepki süresinden çok daha hızlı bir şekilde düzensiz (rastgele) manevralar yapmaya başlar. Bu “zikzaklar” lazerin odak noktasını bozar ve dronun ısınarak yanmasını engeller.
  • Karşı-Karşı Tedbir (Electronic Counter-Countermeasures)

YZ, ortamdaki elektronik gürültüyü saniyeler içinde analiz eder. Eğer bir frekans karıştırılıyorsa, kullanılabilir en temiz frekansı bulup oraya otomatik geçiş (frequency hopping) yapar veya saldırı altında olduğunu anlayıp en yakın dost birime “elektronik saldırı altında olduğu” bilgisini uçarak geri götürür.

Özetle: Savunma sistemleri “dış dünyayı” kapatmaya çalışırken, YZ dronu “içe kapalı ve bağımsız bir avcıya” dönüştürerek bu engelleri aşmaktadır.

 

 

3.EKONOMİK SAVAŞ

3.1.DÜNYA EKONOMİSİNİN CAN DAMARI

2026 yılı itibarıyla dünya ekonomisinin “can damarı” kavramı, sadece fiziksel geçitleri değil, teknolojinin ve üretimin akışını sağlayan kritik düğüm noktalarını ifade etmektedir. Güncel gelişmeler ışığında bu hayati noktalar şunlardır:

 

  1. Stratejik Deniz Geçitleri (Lojistik Damarlar)

Dünya ticaretinin yaklaşık %80’i deniz yoluyla gerçekleşmekte ve belirli “dar boğazlar” (chokepoints) tüm sistemi ayakta tutmaktadır:

    • Hürmüz Boğazı: Dünya enerji ticaretinin (petrol ve LNG) yaklaşık %20-25’inin geçtiği en kritik noktadır. Mart 2026’daki bölgesel gerilimler nedeniyle bu boğazın fiilen kapanma noktasına gelmesi, küresel enerji fiyatlarında şok etkisi yaratmış ve “küresel bir türbülans” başlatmıştır.
    • Malakka Boğazı: Hint Okyanusu ile Pasifik’i bağlayan bu su yolu, Asya’nın enerji ihtiyacı ve küresel mal ticareti için vazgeçilmezdir.
    • Süveyş Kanalı ve Bab el-Mendeb: Avrupa ile Asya arasındaki en hızlı rotayı oluşturur. Buradaki aksamalar, gemilerin yolu uzatmasına ve navlun maliyetlerinin katlanmasına neden olmaktadır.
  1. Yarı İletken ve Çip Üretimi (Teknolojik Damar)

Modern ekonominin “beyni” kabul edilen çipler, 2026’da stratejik bir silah haline gelmiştir:

    • Tayvan ve Güney Kore: Dünyanın en gelişmiş çiplerinin üretim merkezi olan bu bölgedeki istikrarsızlık, otomotivden yapay zeka altyapılarına kadar tüm sektörleri durdurma kapasitesine sahiptir.
    • Yapay Zeka Patlaması: 2026 yılında çip satışlarının 975 milyar dolara ulaşarak tarihi bir zirve yapması beklenmektedir; bu da dijital ekonominin bu üretim merkezlerine

olan bağımlılığını artırmaktadır.

  1. Kritik Madenler ve Ham Maddeler
    • Nadir Toprak Elementleri: Çin, yeşil enerji (elektrikli araçlar, rüzgar türbinleri) ve ileri teknoloji için gerekli olan bu madenlerin işlenmesinde %90’lık bir tekele sahiptir. Bu madenlerin akışındaki kesinti, sanayi üretimini doğrudan felç etmektedir.
  1. Dijital ve Finansal Altyapı
    • Deniz Altı Kabloları ve Veri Akışı: Küresel finansal işlemlerin ve internet trafiğinin %99’u deniz altındaki fiber optik kablolar üzerinden akmaktadır. Bu kabloların güvenliği, fiziksel boğazlar kadar hayati bir “dijital can damarı” haline gelmiştir.

Özetle, 2026 yılındaki küresel sistemde tek bir can damarı yoktur; bu damarların birindeki (özellikle Hürmüz Boğazı veya Tayvan çip üretimi) herhangi bir tıkanıklık, tüm dünya ekonomisinde “stagflasyon” (durgunluk içinde enflasyon) riskini tetiklemektedir. 

 

3.2.GÜNÜMÜZ DÜNYASINDA EKONOMİK SAVAŞIN ETKİLERİ

2026 yılı itibarıyla ekonomik savaş, bir ülkeyi askeri olarak işgal etmeden “felç etme” stratejisinin en güçlü silahı haline geldi. Geleneksel savaşlarda tanklar cepheyi yararken, ekonomik savaşta finansal sistemler, enerji hatları ve tedarik zincirleri hedef alınır.

Günümüzde bu savaşın en can alıcı etkileri şunlardır:

  1. “Silahlandırılmış” Finansal Sistemler

Bir ülkenin küresel ödeme sistemlerinden (SWIFT gibi) dışlanması veya döviz rezervlerinin dondurulması, o ülkeyi modern dünyadan koparan bir “dijital kuşatma”dır.

    • Etki: Yerel para biriminin hızla değer kaybetmesi, hiperenflasyon ve halkın temel ihtiyaçlara erişiminin kısıtlanması.
  1. Enerji ve Gıda Şantajı

Enerji ve gıda, 2026’nın en stratejik mühimmatlarıdır. Bir gaz hattının vanasının kapatılması veya bir tahıl koridorunun engellenmesi, hedef ülkenin sanayisini durdurabilir.

    • Etki: Isınma sorunları, fabrika kapanışları ve toplumsal huzursuzluk. Bu durum, hükümetleri askeri taviz vermeye zorlayan bir “açlık ve soğuk” baskısıdır.
  1. Tedarik Zinciri Sabotajı (Çip ve Maden Savaşları)

Modern ekonomi mikroçiplere ve nadir toprak elementlerine bağımlıdır. Bir rakibin bu maddelere erişimini engellemek, onun savunma sanayisini ve teknolojik gelişimini yıllarca geriye götürür.

    • Etki: Savunma sistemlerinin üretilememesi ve teknolojik dışa bağımlılığın artması.
  1. Sosyal İstikrarsızlık ve “İçeriden Çökertme”

Ekonomik savaşın nihai hedefi ordular değil, halkın sabrıdır.

    • Etki: Artan fiyatlar, işsizlik ve alım gücünün düşmesi; toplumda hükümete karşı öfke doğurur. Bu huzursuzluk, dezenformasyonla (sosyal medya manipülasyonu) birleştiğinde iç karışıklıklara ve rejim değişikliklerine zemin hazırlar.
  1. Bloklaşma ve Ticari Korumacılık

Ekonomik savaşlar dünyayı ikiye bölüyor: Batı eksenli sistemler ve buna alternatif olarak gelişen (BRICS+ gibi) yeni finansal yapılar.

    • Etki: Küreselleşmenin sonu ve ticaretin “dost ülkeler” arasında sınırlanması (Friend-shoring). Bu da üretim maliyetlerinin dünya genelinde artmasına neden oluyor.

Özetle: Ekonomik savaş, mermi atmadan bir devleti masaya oturtma veya diz çökertme sanatıdır. Ancak bu savaşın en büyük mağduru her zaman sivil halk ve küresel refah olmaktadır.

 

3.4.EKONOMİK SAVAŞLARA KARŞI ULUSAL TEKNOLOJİ GELİŞTİRME HAMLELERİ

Ekonomik savaşlar artık doğrudan bir ülkenin “yaşam destek ünitesini” (finans, enerji ve veri akışı) hedef aldığı için, ulusal teknoloji geliştirme hamleleri bir tercih değil, bir beka meselesidir.

Bu saldırılara karşı geliştirilen ulusal teknoloji kalkanının 4 ana savunma hattı şunlardır:

 

  1. Finansal Egemenlik ve Dijital Ödeme Sistemleri

Ekonomik savaşın en sert silahı, bir ülkeyi küresel finans sisteminden (SWIFT gibi) dışlamaktır.

    • Milli Çözüm: Kendi yerel ödeme ağlarını ve blokzincir tabanlı transfer sistemlerini kuran ülkeler, dış baskılara karşı bağışıklık kazanır. 2026 yılı itibarıyla merkez bankası dijital paraları (CBDC), paranın izlenebilirliğini artırarak kayıt dışı ekonomik sabotajları engellemekte kritik bir rol oynamaktadır.
  1. Enerjide Teknolojik Tam Bağımsızlık

Enerji fiyatları üzerinden yapılan manipülasyonlar, sanayi üretimini durdurabilir.

    • Milli Çözüm: Sadece petrol bulmak yetmez; güneş paneli hücresi üretimi, yüksek kapasiteli lityum bataryalar ve nükleer kontrol yazılımları gibi enerji teknolojilerini yerli olarak geliştirmek gerekir. Bu, dışarıdan gelen “vana kapatma” tehdidini teknolojik olarak boşa çıkarır.
  1. Kritik Ham Madde ve Yarı İletken (Çip) Üretimi

Elektronik harp ve yaptırımlar, teknolojik cihazların üretimini durdurmayı hedefler.

    • Milli Çözüm: Yarı iletken tesisleri (foundry) kurmak ve nadir toprak elementlerini işleyecek yerli teknolojilere sahip olmak, sanayinin “beynini” koruma altına alır. Çipini üretemeyen bir ülke, ekonomik savaşta “teknolojik rehine” konumuna düşebilir.
  1. Veri Güvenliği ve Yerli Yazılım Ekosistemi

Yabancı yazılımlara bağımlılık, o yazılımın sahibi olan devletin ekonominizi bir “tuşla” kilitlemesine imkan tanır.

    • Milli Çözüm: Kritik altyapılarda (elektrik şebekeleri, barajlar, bankalar) yerli işletim sistemleri ve siber güvenlik yazılımlarının kullanılmasıdır. Bu, ekonomik işleyişin dijital sabotajlarla durdurulmasını engeller.

Sonuç: Ulusal teknoloji geliştirme hamlesi, ekonomik savaşta rakibin hamlelerini önceden sezen ve etkisiz kılan bir “bağışıklık sistemi” gibidir. Bu sistem ne kadar güçlüyse, dışarıdan gelen finansal ve ticari şokların etkisi o kadar sınırlı kalır.

 

3.4.ULUSAL TEKNOLOJİ GELİŞTİRME STRATEJİSİNİN EN KRİTİK AYAĞI YÜKSEK TEKNOLOJİLİ ÜRÜN İHRACI YOLUYLA CARİ AÇIĞI KAPATMA VE FİNANSAL DİRENÇ OLUŞTURMA

Yüksek teknoloji ihracatı, ekonomik savaşlara karşı sadece bir “gelir kaynağı” değil, ülkenin küresel sistemdeki “vazgeçilmezlik katsayısını” artıran stratejik bir silahtır. Bir ülke ne kadar kritik bir teknolojinin tek tedarikçisi olursa, ona karşı ekonomik yaptırım uygulamak o kadar zorlaşır.

İşte yüksek teknoloji ihracatının finansal direnç oluşturma yöntemleri:

  1. “Vazgeçilmez Tedarikçi” Statüsü (Caydırıcılık)

Eğer dünya genelindeki İHA/SİHA segmentinde, belirli yazılımlarda veya kritik parça üretiminde lider konumundaysanız, size uygulanacak bir ekonomik yaptırım, bu ürünleri kullanan diğer ülkelerin de sistemlerini felç edeceği için “bumerang etkisi” yaratır.

    • Sonuç: Ekonomik savaş açan taraf, kendi müttefiklerini ve tedarik zincirini bozmamak için size yaptırım uygulamaktan çekinir.
  1. Birim İhracat Değerinde Sıçrama (Cari Açık Kalkanı)

Geleneksel sanayi ürünlerinin (tekstil, hammadde vb.) kilogram başı ihracat değeri 1-2 dolar seviyesindeyken;

    • Savunma sanayi ürünlerinde bu değer 50-60 dolar,
    • Havacılık ve uzay parçalarında 500-1000 dolar,
    • Yerli yazılım ve çip teknolojilerinde ise binlerce dolar seviyesine çıkar.
    • Etki: Az miktarda ürünle çok yüksek döviz girdisi sağlanır. Bu, döviz kurları Üzerinden yapılan finansal saldırılara karşı merkez bankasının elini güçlendirir.
  1. Teknolojik Ekosistem Bağımlılığı (Yumuşak Güç)

Bir ülkeye yüksek teknoloji sattığınızda (örneğin bir hava savunma sistemi veya bankacılık yazılımı), o ülke sizinle uzun vadeli bir teknik destek, güncelleme ve eğitim ilişkisine girer.

    • Etki: Bu “bağımlılık”, ekonomik savaş dönemlerinde o ülkenin size karşı cephe almasını zorlaştırır ve diplomatik sahada elinizi güçlendirir.
  1. Ar-Ge Finansmanı ve Süreklilik

İhracattan gelen yüksek kâr marjı, yeni nesil teknolojilerin (kuantum bilgisayarlar, yapay zeka, biyoteknoloji) Ar-Ge çalışmalarını finanse eder.

    • Döngü: İhracat kârı -> Daha ileri teknoloji -> Daha güçlü ekonomik bağımsızlık.

Yazılım mı Donanım mı? sorusunun cevabı da aslında bu noktada netleşiyor: Hibrit Yaklaşım.

Donanım (SİHA, Çip, Robot) gövdedir; ancak o gövdeyi ekonomik bir savaş makinesine dönüştüren, içindeki yerli yazılımdır. Yazılımı sizin olmayan bir donanım, kriz anında “uzaktan kapatılabilir” bir risk taşır.

 

4.İRAN SAVAŞI

4.1.İRAN’IN ASKERİ VE JEOPOLİTİK STRATEJİSİ

İran’ın askeri ve jeopolitik stratejisi, doğrudan bir çatışmadan kaçınırken rakiplerini yıpratmayı ve caydırıcılık oluşturmayı hedefleyen Asimetrik Harp ve Mozaik Savunma doktrinleri üzerine kuruludur. 2026 yılındaki güncel askeri raporlara göre bu doktrinler şu temel ayaklardan oluşur:

  1. Mozaik Savunma (Mosaic Doctrine)

Bu doktrin, merkezi komuta yapısının felç olması durumunda bile direnişin sürmesini amaçlar.

    • Merkezi Olmayan Komuta: Yerel askeri birimlere (özellikle Devrim Muhafızları’na) tam operasyonel özerklik verilir. Böylece Tahran ile iletişim kopsa dahi her eyalet ve bölge bağımsız bir “savunma hücresi” olarak savaşmaya devam eder.
    • Esneklik: Lider kadrosu hedef alınsa bile sistemin işleyişini sürdüren bir yapı hedeflenir.
  1. Asimetrik Caydırıcılık ve İleri Savunma

İran, konvansiyonel (geleneksel) güç farkını kapatmak için asimetrik yöntemler kullanır:

    • Direniş Ekseni (Axis of Resistance): Lübnan (Hizbullah), Yemen (Husiler), Irak ve Suriye’deki vekil güçler aracılığıyla savaşı kendi sınırlarının dışına taşır. Bu, “İleri Savunma” stratejisinin bir parçasıdır.
    • Füze ve İHA Sürüsü: Çok sayıda düşük maliyetli İHA ve balistik füzeyi aynı anda ateşleyerek rakiplerinin pahalı hava savunma sistemlerini (Patriot, Demir Kubbe) ekonomik ve operasyonel olarak tüketmeyi hedefler.
    • Deniz Gerillası: Hürmüz Boğazı’nda küçük, hızlı ve silahlı botlarla yürütülen “sürü” taktikleri ve mayınlama faaliyetleri ile küresel enerji trafiğini baskı altında tutar.
  1. Hibrit ve Çok Boyutlu Cezalandırma

2026 yılı itibarıyla İran’ın stratejisi “çok alanlı bir cezalandırma kampanyasına” dönüşmüştür:

    • Siber Savaş: Kritik altyapılara ve finansal sistemlere yönelik koordineli siber saldırılar, askeri harekatlarla eş zamanlı yürütülür.
    • Ekonomik ve Psikolojik Baskı: Bölgesel enerji tesislerini hedef alarak küresel piyasalarda istikrarsızlık yaratmak ve rakiplerini ateşkes için masaya zorlamak.

Son dönemde, bazı İranlı yetkililer savunma odaklı yapıdan daha aktif bir “Taarruz Doktrini”ne geçildiğini ifade etmektedir. Bu değişim, saldırılara karşı “bekle-ve-yanıtla” yerine, tehdidi önceden engellemek için proaktif müdahaleyi öngörür.

 

 

4.2.İRAN STRATEJİSİNDE SAVUNMA VE CAYDIRICILIK TARRUZ GÜCÜNÜN ÖNÜNDEDİR

İran’ın stratejisinde “kılıcın” (taarruz gücünün) “kalkanın” (savunma ve caydırıcılığın) gölgesinde kalmasının temel sebebi, teknolojik ve ekonomik kısıtlamalar ile rejimin bekası arasındaki hassas dengedir.

İran, neden keskin bir “kılıç” (geleneksel saldırı ordusu) yerine güçlü bir “kalkan” (asimetrik savunma) tercih ediyor? İşte temel nedenler:

  1. Konvansiyonel Uçurum (Hava Gücü Zafiyeti)

İran’ın en büyük eksiği modern bir hava kuvvetidir. Rakiplerinin (ABD, İsrail, Körfez ülkeleri) sahip olduğu 5. nesil savaş uçaklarına (F-35 gibi) karşı koyabilecek bir uçak filosu yoktur. Havada üstünlük kuramayan bir ordunun “kılıcı” yani geleneksel kara istilası gücü, daha sınırı geçmeden imha edilir. Bu yüzden İran, parayı uçağa değil, o uçakları durduracak füzelere ve hava savunma sistemlerine (kalkana) yatırır.

  1. “Pirus Zaferi” Riskinden Kaçınma

Doğrudan bir topyekün saldırı (kılıç sallamak), İran için yıkıcı bir karşı cevap demektir. Rejim, doğrudan bir savaşa girip devrilme riskini almak yerine, vekil güçler (Hizbullah, Husiler vb.) üzerinden rakiplerini “bin kesikle öldürme” stratejisini izler. Yani kılıcı kendi eliyle değil, başkalarının eliyle sallar.

  1. Coğrafi ve Ekonomik Zorunluluk

Geleneksel bir istila ordusu kurmak ve yürütmek (tanklar, lojistik hatlar) devasa bir maliyettir. Ambargolar altındaki İran ekonomisi için balistik füzeler ve İHA’lar çok daha ucuz ve etkili bir “caydırıcı kalkan” sunar. Bir tank tümeni yerine binlerce ucuz kamikaze İHA üretmek, düşmanı masada tutmak için daha verimli bir yöntemdir.

  1. Stratejik Derinlik ve Caydırıcılık

İran’ın doktrininde amaç “toprak fethetmek” değil, “rejim fethini imkansız kılmaktır.” Güçlü kalkan (füze kalkanı, yeraltı şehirleri, coğrafi engeller), düşmana “bana saldırırsan maliyeti senin için çok ağır olur” mesajı verir. Bu, klasik anlamda bir zaferden ziyade, düşmanı saldırmaktan vazgeçirme (deterrence) sanatıdır.

Özetle: İran’ın kılıcı paslı olduğu için değil; kalkanı, rakiplerinin teknolojik üstünlüğünü boşa çıkaran en akılcı ve ucuz araç olduğu için ön plandadır.

 

KAYNAKLAR:

Australian Army Research Centre

www.globacademy.org

https://futurium.ec.europa.eu

 https://thesoufancenter.org

 https://www.idnfinancials.com

 https://moderndiplomacy.eu

 https://www.youtube.com

 https://www.theguardian.com

 https://www.bloomberght.com

 https://smallwarsjournal.com

 https://www.trtworld.com

 https://smallwarsjournal.com

 https://www.csis.org

 https://industrialcyber.co

 https://gnet-research.org

 https://tr.abna24.com

https://unctad.org

 https://www.euronews.com

 https://www.iha.com.tr

 https://moderndipmacy.eu

 https://tomorrowsaffairs.com

 https://ww.news18.coM

 https://www.project-syndicate.org

 https://www.apara.com.tr

 https://www.deloitte.com

 https://sp.enerji.gov.tr

 https://thehill.com

 https://www.atlanticcouncil.org

 https://www.garantibbva.com.tr

https://www.ilomata.org

 https://strategyinternational.org

 https://www.ui.se

 https://www.nextcenturyfoundation.org

 https://www.aljazeera.com

 https://www.iiss.org

 https://tr.wikipedia.org

 https://www.eurasiareview.com

 https://www.csis.org

 https://www.theguardian.com

 https://www.dw.com

 https://www.aljazeera.com

 https://www.csis.org

 https://smallwarsjournal.com

 https://www.controlrisks.com

 https://www.iris-france.org

 https://www.russiamatters.org

 https://www.aa.com.tr

https://www.nato.int

 https://www.consilium.europa.eu

 https://trguvenlikportali.com

 https://trguvenlikportali.com

 https://kho.msu.edu.tr

 https://www.quora.com

 https://www.securitycouncilreport.org

 https://www.sde.org.tr

 https://www.eeas.europa.eu

 https://www.globsec.org

 https://www.osavul.cloud

 https://dergipark.org.tr

 https://en.wikipedia.org

 https://www.eurasiareview.com

blank