BİR JEOPOLİTİK TEORİ OLARAK TUKİDİDES TUZAĞI VE GÜNÜMÜZ ABD-ÇİN İLİŞKİLERİNE UYGULANMASI

Last Updated on 05/10/2026 by ahmet can ayışık

Tukidides Tuzağı (Thucydides Trap), uluslararası ilişkilerde yükselen yeni bir gücün, mevcut egemen (hegemon) gücü korkutması ve bu durumun taraflar arasında kaçınılmaz bir savaşa yol açması eğilimini açıklayan jeopolitik bir teoridir. Günümüz küresel siyasetinde bu kavram, yükselen güç Çin ile mevcut süper güç ABD arasındaki küresel egemenlik mücadelesini tanımlamak için kullanılan en popüler şablondur.

Kavramın kökeni, tarihsel arka planı ve Çin-ABD özelindeki güncel dinamikleri şu temel başlıklar altında incelenebilir:

KAVRAMIN KÖKENİ: PELOPONNESOS SAVAŞI

Kavram, Antik Yunan tarihçisi Tukidides’in M.Ö. 5. yüzyılda kaleme aldığı Peloponnesos Savaşı’nın Tarihi kitabına dayanır. Tukidid, Sparta ile Atina arasındaki yıkıcı savaşı şu meşhur tespitle özetlemiştir:

“Savaşı kaçınılmaz kılan şey, Atina’nın yükselen gücü ve bu durumun Sparta’da yarattığı korkuydu.”

Burada Sparta kurulu düzeni (statükoyu) korumak isteyen mevcut gücü, Atina ise onu yerinden etmeye aday yükselen gücü temsil eder.

GRAHAM ALLISON VE TARİHSEL İSTATİSTİKLER

Kavramı modern diplomasi diline kazandıran isim, Harvard Üniversitesi profesörü Graham Allison olmuştur. Allison, Destined for War (Savaşa Mahkum) kitabında son 500 yıllık dünya tarihini incelemiş ve Tukidides Tuzağı’na uyan 16 büyük güç yükselişi vakası tespit etmiştir:

• Bu 16 vakanın 12’si büyük ve yıkıcı savaşlarla sonuçlanmıştır (Örn: I. Dünya Savaşı öncesi yükselen Almanya’nın mevcut hegemon İngiltere’yi tehdit etmesi).
• Sadece 4 vakada savaştan kaçınılabilmiştir (Örn: Soğuk Savaş dönemi ABD-SSCB mücadelesi veya 20. yüzyıl başında İngiltere’nin küresel liderliği barışçıl yollarla ABD’ye devretmesi).

 

TUKIDIDES TUZAĞININ GÜNÜMÜZDEKİ İZDÜŞÜMÜ: ABD vs. ÇİN

2026 yılı itibarıyla dünya, Tukidides Tuzağı’nın en net ve en büyük canlı örneğini yaşamaktadır (Çin’in sanayileşme ve teknoloji atağı ile ilgili olarak daha fazla bilgi edinmek için ÇİN; UTANÇ YÜZYILINDAN SOSYALİST EKONOMİK MUCİZE YÜZYILINA makalesini de okuyabilirsiniz) .

Ekonomik ve Teknolojik Tehdit: Çin’in son 25 yıldaki sanayi mucizesi, yapay zekâda DeepSeek ve otonom ajanlarla kuralları yeniden yazması, katı hal pilleri ve elektrikli araçlarda (BYD vb.) Batı sanayisini felç etmesi, ABD’nin “küresel ekonomik liderlik” koltuğunu sarsmaktadır.

ABD’nin “Sparta” Refleksi (Ambargolar): ABD, yükselen Çin gücünün yarattığı korkuyla; gelişmiş mikroçiplere yasak getirmekte, Hollandalı ASML makinelerinin satışını engellemekte ve Çin elektrikli araçlarına %100’e varan gümrük tarifeleri uygulamaktadır.

Çin’in “Atina” Refleksi (Misillemeler): Çin ise bu kuşatmaya kritik ham maddeleri (galyum, germanyum, antimon) keserek ve Kuşak ve Yol Girişimi (Orta Koridor dahil) üzerinden alternatif bir küresel finans/lojistik ekosistemi kurarak yanıt vermektedir.

 

TUZAĞA DÜŞMEKTEN KAÇINMAK MÜMKÜN MÜ?

Graham Allison ve Dr. Eric Li gibi analistler, ABD ve Çin’in nükleer silahlara ve karşılıklı ekonomik bağımlılığa (ekonomik karşılıklı yıkım) sahip olması nedeniyle sıcak bir askeri savaştan kaçınmak zorunda olduklarını belirtirler. Ancak, her iki gücün de birbirine duyduğu derin güvensizlik ve Tayvan Boğazı ile Güney Çin Denizi’ndeki askeri sürtüşmeler, sistemi sürekli olarak bu tuzağın sınırında tutmaktadır.

Özetle; Tukidides Tuzağı, uluslararası sistemde gücün el değiştirdiği dönemlerin ne kadar tehlikeli ve istikrarsız olduğunu gösteren bir erken uyarı alarmıdır. Çin sosyalizmi, ürettiği devasa sanayi ve teknoloji arzıyla mevcut dünya düzenini zorlarken, Batı dünyası da bu tuzağa düşmeden statükoyu korumanın yollarını aramaktadır.

 

ABD VE ÇİN’İN SICAK SAVAŞTAN KAÇINMAK İÇİN GELİŞTİRDİKLERİ “RİSKLERİ AZALTMA (DE-RISKING)” VE “EKONOMİK AYRIŞMA (DECOUPLING)” STRATEJİLERİ

“Decoupling (Ekonomik Ayrışma)” ve “De-risking (Riskleri Azaltma”), Tukidid Tuzağı’nın sıcak bir askeri çatışmaya dönüşmesini engellemek amacıyla küresel ticaretin ve tedarik zincirlerinin yeniden dizayn edildiği 21. yüzyılın en büyük ekonomik soğuk savaş stratejileridir.

ABD ve müttefikleri, Çin’in son 25 yıldaki sanayi mucizesiyle kurduğu küresel tedarik zinciri tekelini kırmak isterken, Çin de kendi ekonomik bağımsızlığını (özellikle mikroçip ve yapay zekâ alanlarında) ilan etmeye çalışmaktadır. Küresel ekonomiyi “iki kutuplu” hale getiren bu stratejilerin perde arkasına bakarsak şu unsurları görürüz:

1. Radikal Aşama: “Decoupling” (Tam Ekonomik Ayrışma)

İlk olarak Trump döneminde ortaya atılan bu kavram, ABD ve Çin ekonomilerinin bağlarını tamamen koparmayı hedeflemektedir:

• Gümrük Savaşları: ABD’nin Çin mallarına, Çin’in de ABD tarım ve sanayi ürünlerine getirdiği fahiş gümrük vergileri bu sürecin ilk adımıydı.
• Ufuktaki Tam Yasak: Güncel ticari analizler ve jeopolitik gelişmeler, ABD’nin stratejik alanlarda Çin ile bağları koparma niyetini teyit etmektedir. Örneğin, ABD Ticaret Bakanlığı’nın Çin menşeili bağlantılı araç (akıllı/otonom araç) yazılımlarının ve donanımlarının ABD yollarında kullanılmasını tamamen yasaklama yönündeki yasal hazırlıkları, tam ayrışmanın (decoupling) en somut ve güncel örneğidir.
• Çin’in Yanıtı: İç Sirkülasyon: Çin bu tam ayrışma tehdidine karşı “Çift Sirkülasyon” (Dual Circulation) stratejisini geliştirmiştir. İç tüketimi ve yerli üretimi ana motor (iç sirkülasyon) haline getirerek, dış dünyaya (dış sirkülasyon) olan bağımlılığını azaltmayı amaçlamaktadır.

2. Gerçekçi Aşama: “De-risking” (Riskleri Azaltma)

Avrupa Birliği (AB) ve Biden yönetimi, küreselleşmiş bir dünyada Çin ile bağları tamamen koparmanın (Decoupling) küresel bir ekonomik depresyona yol açacağını fark ederek, sistemi “De-risking” formülüne evriltmişlerdi:

• “Küçük Bahçe, Yüksek Çit”: ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan tarafından formüle edilen bu yaklaşıma göre; tekstil, plastik veya oyuncak gibi stratejik olmayan alanlarda Çin ile ticaret aynen devam edecektir. Ancak mikroçipler, yapay zekâ, kuantum bilgisayarlar, biyoteknoloji ve nadir toprak elementleri gibi milli güvenliği ilgilendiren kritik alanların etrafına “yüksek çitler” (katı ambargolar) örülecektir.
• Çin’in “De-risking” Eleştirisi: Çin hükümeti ve Dr. Eric Li gibi analistler, Batı’nın “De-risking” söyleminin aslında “Decoupling” hamlesini gizleyen ideolojik bir kelime oyunundan ibaret olduğunu savunmaktadır. Pekin’e göre Batı, “risk azaltma” bahanesiyle Çin’in teknolojik gelişimini (DeepSeek, Huawei vb.) boğmaya çalışmaktadır.

3. Tedarik Zincirlerinin Yeni Rotaları: “Dost Ülkeden tedarik (Friend-shoring)” ve “Yakın Ülkeden tedarik (Near-shoring)”

Batılı şirketler Çin’e olan bağımlılıklarını azaltmak (De-risking) için fabrikalarını “Coğrafi ve Siyasi Olarak Güvenli” bölgelere kaydırmaktadır:

• Friend-shoring (Dost Ülkeden Tedarik): Üretimin Çin yerine Hindistan, Vietnam, Meksika veya Malezya gibi ABD/AB ile siyasi ilişkileri iyi olan ülkelere taşınması (Örn: Apple’ın iPhone üretiminin önemli bir kısmını Hindistan’a kaydırması).
• Near-shoring (Yakın Ülkeden Tedarik): Türkiye ve Kuşak-Yol başlığında konuştuğumuz gibi; Meksika’nın ABD pazarı için, Türkiye’nin ise Avrupa pazarı için kritik bir lojistik ve endüstriyel üretim merkezi (Near-shore hub) haline gelmesi bu stratejinin bir sonucudur.

 

SICAK SAVAŞI ÖNLEYEN FİNANSAL DEHŞET DENGESİ

Soğuk Savaş döneminde ABD ve SSCB birbirleriyle neredeyse hiç ticaret yapmıyordu, bu yüzden askeri bir çatışma riskini göze almak daha kolaydı. Bugün ise ABD ve Çin ekonomileri, birbirine ameliyatla bağlanmış Siyam ikizleri gibidir. Çin, ABD’nin en büyük borç verenlerinden biridir; ABD ise Çin sanayisinin en büyük tüketicisidir.

İşte Decoupling ve De-risking hamleleri, bu karşılıklı bağımlılığı kontrollü bir şekilde gevşeterek olası bir Tayvan krizinde tarafların elini rahatlatma çabasıdır. Ancak, bu ayrışma ne kadar başarılı olursa, tarafların birbirine askeri olarak zarar verme maliyeti o kadar düşecek ve Tukidid Tuzağı da o kadar tehlikeli hale gelecektir.

ÇİN’İN BATI KUŞATMASINA KARŞI GELİŞTİRDİĞİ “ÇİFT SİRKÜLASYON (DUAL CIRCULATION)” İÇ PAZAR STRATEJİSİ

Çift Sirkülasyon (Dual Circulation) Stratejisi (双循环 – Shuāng Xúnhuán), Çin’in Batı dünyası tarafından uygulanan teknolojik ablukayı, gümrük duvarlarını ve ekonomik çevreleme operasyonlarını yarmak için devreye soktuğu yeni nesil makroekonomik savunma ve taarruz doktrinidir. İlk olarak 2020’de Xi Jinping tarafından formüle edilen, 14. Beş Yıllık Plan ile resmileşen ve Çin’in kalkınma hedeflerinin merkezine oturan bu strateji; ekonomiyi dış şoklara karşı bağışıklı hale getirmeyi amaçlar.

Strateji, adından da anlaşılacağı üzere birbirini besleyen ve tamamlayan iki farklı “döngü” (sirkülasyon) üzerinden yürütülür:

1. İç Sirkülasyon (Domestic Circulation): Ana Motor

Stratejinin en radikal ve ağırlıklı kısmıdır. Çin, büyümesinin ana motorunu dış ihracattan alıp kendi iç pazarına, yerli üretimine ve yerli tüketimine kaydırmıştır.

• “Birleşik Ulusal Pazar” İnşası: Çin’in eyaletleri arasındaki bürokratik, lojistik ve bölgesel korumacı engeller tamamen kaldırılarak 1,4 milyarlık nüfus tek ve akışkan bir dev pazara dönüştürülmektedir. Sermaye, iş gücü ve kaynaklar ülke içinde pürüzsüzce akmaktadır.
• Tüketim Odaklı Orta Sınıf: Çin, vatandaşlarını sadece “ucuz işçi” olarak görmeyi bırakmış; “Ortak Refah” başlığında konuştuğumuz adil gelir dağılımı hamleleriyle, harcama kabiliyeti yüksek devasa bir orta sınıf (tüketici tabanı) yaratmıştır. Amaç; ABD’li bir tüketicinin harcamaları durduğunda Çin fabrikalarının batmamasını sağlamak, üretilen BYD arabayı, Xiaomi telefonu veya yerli lüks ürünleri bizzat Çin halkına satmaktır.
• Teknolojik Özerklik (İç Tedarik): Mikroçip Savaşları ve DeepSeek başlıklarında gördüğümüz gibi; kritik teknolojilerde yabancı girdilere bağımlılık sıfırlanmaya çalışılmaktadır. Çinli bir şirketin üretim yaparken tamamen yerli hammadde, yerli çip ve yerli yazılım kullanacağı “kapalı ve sarsılmaz” bir iç ekosistem (self-sufficiency) kurulmaktadır.

2. Dış Sirkülasyon (International Circulation): Destekleyici Güç

Batı medyasında iddia edilenin aksine, Çin bu stratejiyle dünyadan tamamen kopmayı (Mao dönemindeki gibi tamamen içine kapanmayı) hedeflemez. Dış sirkülasyon, iç pazarı güçlendiren bir katalizör olarak korunur.

• Batı Dışı Pazarlarla Çeşitlendirme: Çin, ABD ve Avrupa Birliği’nin ördüğü gümrük duvarlarına karşı, Kuşak ve Yol Girişimi (Orta Koridor dahil) rotasındaki gelişmekte olan ülkelerle, Güneydoğu Asya (ASEAN) ve Latin Amerika ile olan ticaretini katlamaktadır. Batı pazarının kaybı, Küresel Güney pazarlarıyla dengelenmektedir.
• Vazgeçilmezlik Silahı (Asimetrik Bağımlılık): Çin, dış sirkülasyonu kullanarak küresel ekonomiyi kendisine daha da bağımlı hale getirmektedir. Ham madde ambargoları başlığında konuştuğumuz gibi; nadir toprak elementleri, batarya hücreleri ve legacy (geleneksel) çiplerde dünyayı kendine mecbur bırakarak, Batı’nın Çin’e tam bir ambargo uygulamasını finansal olarak imkansız kılmaktadır (Karşılıklı Yıkım Tehdidi).

3. Stratejinin Siyasi Mantığı ve “Yeni Kaliteli Üretici Güçler”

Çin ekonomi yönetimi, bütçe açığını ve teşvik bütçelerini artırarak yakın dönemin en yüksek harcama eğilimini sergilemektedir. Bu finansal kaldıraç, Xi Jinping’in “Yeni Kaliteli Üretici Güçler” (New Quality Productive Forces) olarak adlandırılan vizyonuna harcanmaktadır.

Geleneksel emlak odaklı büyüme (Evergrande krizi vb.) ve eski sanayi modelleri terk edilmekte; devletin tüm kaynakları dijital ekonomi, kuantum bilgisayarlar, yeşil hidrojen ve otonom yapay zekâ ajanları gibi geleceğin sektörlerine pompalanmaktadır.  

Sonuç: Kuşatmayı Yarma Hamlesi

Çift Sirkülasyon stratejisi, Çin sosyalizminin pratik zekasını gösterir. Çin bu stratejiyle Batı’ya şu mesajı vermiştir:

“Bizi dışarıdan ambargolarla (Decoupling) boğamazsınız; çünkü bizim kendi fabrikalarımızı besleyecek, kendi mühendislerimizle büyüyecek 1,4 milyarlık devasa bir iç dünyamız var. Ama dünya pazarlarını da terk etmiyoruz; Küresel Güney üzerinden büyümeye ve teknolojimizi ihraç etmeye devam edeceğiz.”  

ÇİN İÇ PAZARINDAKİ YERLİ TÜKETİM HAMLESİNİN DEVASA ÇİN E-TİCARET ŞİRKETLERİNDE YARATTIĞI DÖNÜŞÜM

Çin’in “Çift Sirkülasyon” stratejisi kapsamında iç pazarı ve yerli tüketimi canlandırma hamlesi, ülkenin Alibaba (Taobao/Tmall) ve JD.com gibi geleneksel e-ticaret devlerini tarihsel bir dönüşüme zorlamıştır. Devletin “Ortak Refah” politikası, tekel karşıtı (anti-monopoli) regülasyonları ve tüketicilerin “Guochao” (Ulusal Dalga) akımına yönelmesi, bu devlerin iş modellerini kökten değiştirmiştir.

Bu iç pazar odaklı dönüşümün e-ticaret ekosistemindeki en belirgin etkileri şunlardır:

1. Pinduoduo (PDD) Tehdidi ve “Alt Kademe” Şehirlere Hücum

Çin hükümetinin kırsal kalkınma ve iç sirkülasyon hamlesi, e-ticaretin merkezini Şanghay veya Pekin gibi mega şehirlerden alıp, 3. ve 4. kademe (daha küçük/kırsal) şehirlere taşımıştır:

• Fiyat Performans Devrimi: Alibaba ve JD.com uzun süre premium ve markalı ürünlere (Tmall) odaklanırken, Pinduoduo (PDD) kırsaldaki üreticileri doğrudan tüketicilere bağlayan aşırı ucuz ve grup indirimli modeliyle bu yeni pazarı ele geçirmiştir.
• Alibaba ve JD’nin Yanıtı: PDD’nin pazar değerinde Alibaba’yı sarsması üzerine, Alibaba “Taobao Deals” (Taobao特价版) ve JD.com “Jingxi” platformlarını kurarak kırsal bölgelerdeki dar gelirli yeni tüketici ordusunu kapmak için milyarlarca dolarlık fiyat savaşlarına girişmiştir.

2. “Guochao” Algoritmaları ve Yerli Marka Dopingi

Eğitim devrimi ve milliyetçi müfredat başlıklarında sözünü ettiğimiz yerli markalara bağlılık eğilimi, e-ticaret devlerinin vitrinlerini tamamen değiştirmiştir:

• Algoritma Değişikliği: Taobao, Tmall ve JD.com; arama algoritmalarında ve ana sayfa önerilerinde Batılı lüks veya ana akım markalar yerine, yerli “Guochao” markalarını (Li-Ning, Anta, Florasis vb.) öne çıkaracak şekilde sistemlerini güncellediler.
• Yenilikçi Girişimler: E-ticaret platformları, geleneksel Çin el sanatlarını modern ürünlerle birleştiren binlerce küçük ve orta ölçekli (KOBİ) yerli girişime özel vergi ve komisyon indirimleri tanımlayarak iç sirkülasyonun üretim ayağını fonlamıştır.

3. “Taobao Köyleri” ve Tarımsal E-Ticaret Entegrasyonu

Çin sosyalizminin “kırsalı kalkındırma” hedefi, e-ticaret devlerinin lojistik altyapılarını köylere indirmesini zorunlu kılmıştır.

Bu kapsamda, Alibaba ve JD.com, Çin’in ücra köylerinde binlerce “Taobao Köyü” (Taobao Villages) kurmuştur. Köylülerin ürettiği tarım ürünleri, meyveler veya yerel el sanatları, e-ticaret devlerinin kurduğu soğuk zincir lojistik ağları sayesinde doğrudan mega şehirlerdeki tüketicilere ulaştırılmaktadır. Bu durum, aracıları ortadan kaldırarak köylülerin gelirini artırmış ve “Ortak Refah” vizyonuna doğrudan hizmet etmiştir (Doğrudan Tarladan Eve).

4. Tekelciliğin Sonu ve “Seçim Özgürlüğü” (Anti-Monopoli)

Dr. Eric Li’nin “sermayenin devlet tarafından hizalanması” tezi, 2021-2024 yılları arasında bu platformlara kesilen milyarlarca dolarlık tekel karşıtı cezalarla tescillenmişti. 2026 yılı itibarıyla bu dönüşüm kalıcı hale gelmiştir:

• “İkisinden Biri” (Choose One of Two) Yasağı: Eskiden Alibaba, satıcılara “Eğer benim platformumda satıyorsan JD.com’da satamazsın” dayatması yapıyordu. Devlet bu fahiş sermaye baskısını tamamen yasakladı.
• Ekosistemlerin Açılması: Alibaba’nın Taobao platformu, ezeli rakibi Tencent’in dijital ödeme sistemi WeChat Pay’i ödeme seçeneklerine eklemek zorunda kalmıştır. Dijital duvarların yıkılması, küçük yerli satıcıların ve tüketicilerin üzerindeki finansal bariyerleri kaldırarak iç pazar sirkülasyonunu daha akışkan hale getirmiştir.

5. Canlı Yayın Alışverişi (Live-Stream Commerce) Dominasyonu

İç pazardaki tüketim çılgınlığı, geleneksel “arama çubuğuna yaz ve al” modelinden tamamen çıkıp, eğlence ve yapay zekânın birleştiği “Canlı Yayın Alışverişine” evrilmiştir:

Bugün,  Douyin (TikTok’un Çin versiyonu), Taobao Live ve Kuaishou üzerinden yapılan canlı yayınlar, Çin e-ticaret cirolarının neredeyse yarısını oluşturmaktadır. Yapay zekâ tabanlı sanal sunucular (klon yayıncılar), gece gündüz durmaksızın yerli sanayi ürünlerini canlı yayında tüketiciye tanıtarak iç sirkülasyon hızını rekor seviyelere taşımaktadır.

Sonuç olarak; Çin’in e-ticaret devleri artık sadece küresel yatırımcılara kâr raporlayan kontrolsüz kapitalist mekanizmalar değildir. Devletin çizdiği sınırlar içinde; kırsalı kalkındıran, yerli üreticiyi koruyan, tekelci gücü kırılmış ve tamamen yerli arz-talep zincirini (iç sirkülasyonu) canlı tutmakla görevlendirilmiş “sosyalist piyasa altyapılarına” dönüşmüşlerdir.

ÇİN E-TİCARET DÖNÜŞÜMÜNÜN ÇİN İHRACATINA ETKİSİ

Çin iç pazarında devlet regülasyonları, tekel karşıtı cezalar ve doymuş yerli pazar nedeniyle sıkışan Çinli teknoloji ve e-ticaret devleri, elindeki devasa sanayi arzını eritmek için Temu, Shein, AliExpress ve TikTok Shop gibi platformlar üzerinden küresel çapta agresif bir ihracat taarruzu başlatmıştır.

Bu hamle, Çin’in “Çift Sirkülasyon” stratejisindeki Dış Sirkülasyon ayağının en agresif ve başarılı uygulamasıdır. Çin, bu platformlar aracılığıyla sadece ürün değil, bizzat kendi lojistik ve ticaret altyapısını Batı ve Küresel Güney pazarlarına ihraç etmektedir.

Bu küresel e-ticaret taarruzunun arkasındaki mekanizmalar ve yarattığı sarsıntılar şu şekildedir:

1. “Tam Yönetilen Model” (Fully Managed Model) İnovasyonu

Temu (PDD Holdings) ve AliExpress (Alibaba) gibi platformların Batı dünyasını ele geçirmesini sağlayan en büyük silah, Çin sanayisinin fabrikalarını doğrudan küresel tüketiciye bağlayan bu yeni iş modelidir:

• Aracıların Yok Edilmesi: Bu modelde Çin’deki bir üretici/fabrika, ürünün küresel pazarlanması, gümrüklemesi, lojistiği veya müşteri hizmetleriyle uğraşmaz. Fabrika sadece ürünü üretir ve Çin’deki merkez depoya teslim eder.
• Fiyat Avantajı: Geri kalan tüm küresel operasyonu Temu veya AliExpress üstlenir. Bu sayede Amazon veya eBay’deki Batılı satıcıların (ve aracıların) kâr marjları baypas edilir. Batılı bir tüketicinin, bir ürünü kendi ülkesindeki mağazadan 5-10 kat daha ucuza doğrudan Çin’deki fabrikadan satın alabilmesi mümkün hale gelir.

2. “De Minimis” Boşluğu ve Lojistik Hava Köprüsü

Çinli devlerin Batı gümrük duvarlarını aşmak için kullandığı en zekice taktik, gümrük yasalarındaki “De Minimis” (Muafiyet Sınırı) kurallarını sonuna kadar kullanmak olmuştur:

ABD’de 800 dolar, Avrupa’da ise (ülkelere göre değişen sembolik limitler dahilinde) belirli bir tutarın altındaki bireysel paketler gümrük vergisinden muaftır. Temu ve Shein, ürünleri konteynerlerle toplu göndermek yerine, her gün milyonlarca küçük bireysel paketi uçak kargolarıyla doğrudan Batılı tüketicilerin evine göndermektedir. Böylece, Pazar ülkelerin vergisiz alışveriş limitleri kullanılarak vergisiz bireysel sevkiyat yolu ile büyük miktarda ihracat yapılabilmektedir.

Bu durum küresel hava kargo trafiğini o kadar kilitlemiştir ki, sadece Temu ve Shein’in günlük paket hacmi, küresel hava kargo kapasitelerinin ciddi bir kısmını tek başına rezerve eder hale gelmiştir.

3. Küresel Güney’e Açılma (BRICS ve Ötesi)

Çinli devler sadece ABD ve Avrupa’ya saldırmamaktadır. Batı’nın korumacı duvarlar örme tehdidine karşı, Küresel Güney (Latin Amerika, Orta Doğu, Afrika ve Güneydoğu Asya) pazarlarında da devasa yatırımlar yapmaktadırlar:

Sözgelimi,  AliExpress ve Temu, Orta Doğu ve Brezilya gibi pazarlarda yerel lojistik şirketlerini satın alarak veya ortaklıklar kurarak teslimat sürelerini 3-5 güne indirmiştir.

Yine benzer şekilde, Batı lüks moda devleri başlığında değindiğimiz o kültürel üretim gücü, burada ucuz ve hızlı moda devi Shein üzerinden Küresel Güney gençliğinin giyim alışkanlıklarını yeniden domine etmek için kullanılmaktadır.

4. Batı Dünyasının Paneli: Yasaklar ve Gümrük Duvarları

Çin’in bu agresif ihracat taarruzu, Batı’daki yerel perakendecileri ve Amazon gibi devleri o kadar sarsmıştır ki, Batılı hükümetler arka arkaya korumacı önlemler almaya başlamıştır:

• Muafiyetlerin Kaldırılması: ABD ve Avrupa Birliği, Çinli platformların kullandığı “De Minimis” (vergisiz paket) boşluğunu kapatmak veya vergi limitlerini sıfıra indirmek için acil yasal düzenlemeler yürürlüğe koymaktadır (Örnek; Türkiye).
• Güvenlik ve Veri Soruşturmaları: Temu ve Shein gibi uygulamaların kullanıcı verilerini nasıl işlediği, arkalarındaki yapay zekâ algoritmalarının veri güvenliği riski yaratıp yaratmadığı Batılı regülatörler tarafından sıkı denetime alınmıştır.

DR.ERIC LI PERSPEKTİFİNDEN KÜRESEL E-TİCARET SAVAŞI

Dr. Eric Li, Temu ve Shein gibi yapıların küresel başarısını, Çin’in “üretim ve lojistik verimliliğindeki mutlak üstünlüğünün” bir kanıtı olarak okur. Batı dünyasının “serbest piyasa ve küreselleşme” şarkıları söylerken, Çin kapitalist araçları daha iyi kullanıp verimlilikte kendilerini geçince, anında gümrük duvarlarına ve korumacılığa (yasaklara) sarılmasını Batı sisteminin büyük bir ikiyüzlülüğü olarak nitelendirir.

Özetlersek; Çin sosyalizmi iç pazarı (İç Sirkülasyonu) regüle edip sakinleştirirken; dışarıya doğru (Dış Sirkülasyon) Temu ve AliExpress gibi dijital füzeler fırlatarak küresel tüketim alışkanlıklarını yeniden şekillendirmektedir. Bu platformlar, Çin fabrikalarının bacalarının tütmesini sağlayan en büyük küresel emniyet supaplarıdır.

TUKİDİDİS TUZAĞI ABD VE ÇİN ARASINDA 3.DÜNYA SAVAŞININ ÇIKMASINA NEDEN OLUR MU?

Tukididis Tuzağı, ABD ve Çin arasında bir 3. Dünya Savaşı’nın çıkmasını kesin bir kader haline getirmez, ancak iki süper gücü savaşa sürükleyebilecek çok yüksek ve tehlikeli bir yapısal risk alanı yaratır. Bu teoriye göre asıl tehlike, ülkelerin bilinçli olarak savaş başlatmasından ziyade; tırmanan güvensizlik ortamında küçük bir kazanın veya yanlış hesaplamanın küresel bir çatışmayı tetiklemesidir.

Savaşın çıkıp çıkmayacağı, bu tuzağı besleyen unsurların mı yoksa onu frenleyen mekanizmaların mı baskın geleceğine bağlıdır.

Savaşı Tetikleyebilecek Yapısal Riskler

• Yanlış Hesaplama Riski: ABD veya Çin, karşı tarafın hamlelerini (örneğin Tayvan Boğazı veya Güney Çin Denizi’ndeki askeri hareketlilikleri) birer “saldırı hazırlığı” olarak okuyabilir. Bu güvensizlik, tarafları ilk darbeyi vurmaya zorlayabilir.
• Tırmanma Merdiveni: Bölgesel ve küçük ölçekli askeri bir sürtüşme (örneğin iki jetin çarpışması), iki ülkedeki milliyetçi iç kamuoyu baskısı nedeniyle liderlerin geri adım atamamasına ve krizin kontrolsüzce büyüyerek 3. Dünya Savaşı’na dönüşmesine yol açabilir.
• Bloklaşma ve İttifaklar: ABD’nin Pasifik’teki ittifakları (AUKUS, QUAD) ile Çin-Rusya stratejik ortaklığı, yerel bir krize diğer nükleer güçlerin de hızla dahil olmasına neden olabilir.

 

Savaşı Engelleyen Güçlü Fren Mekizmaları

• Karşılıklı Ekonomik İntihar: ABD ve Çin ekonomileri birbirine göbekten bağlıdır. Küresel tedarik zincirlerinin kopması ve ticari ambargolar, sıcak savaş daha başlamadan her iki ülkenin de kendi ekonomisini çökertmesi anlamına gelir.
• Nükleer Dehşet Dengesi: Her iki tarafın da elinde dünyayı yok edecek güçte nükleer silah bulunması, “Karşılıklı Garantili İmha” doktrini uyarınca topyekün bir savaşı caydırıcı kılmaktadır.
• Hibrit ve Siber Savaş Tercihi: Günümüzde güç mücadelesi doğrudan askeri işgaller yerine yapay zekâ, çip ambargoları, uzay hakimiyeti ve siber saldırılar üzerinden yürütülmektedir. Bu durum büyük güçlerin sıcak çatışmadan kaçınmasını kolaylaştırır.

 

Sonuç:

Tukidides Tuzağı bir kehanet değil, bir uyarı mekanizmasıdır. Eğer Washington ve Pekin arasında kriz yönetim kanalları açık tutulur ve kırmızı çizgiler net şekilde müzakere edilirse, Soğuk Savaş’ta olduğu gibi bu süreç de büyük bir dünya savaşı yaşanmadan atlatılabilir. Ancak diplomatik kanalların tıkanması, tuzağın acımasız tarihsel istatistiğini (%75 savaş ihtimali) yeniden devreye sokabilir.

TARİHTE TUKİDİDES TUZAĞINI SAVAŞSIZ ATLATMAYI BAŞARMIŞ DÖRT ÖRNEĞİN STRATEJİK ANALİZİ

Tarihte bu tuzağı savaşsız atlatmayı başaran 4 örneğin stratejilerini analiz edebiliriz.

Harvard Üniversitesi Belfer Center tarafından yapılan araştırmaya göre, son 500 yıldaki 16 Tukididis Tuzağı vakasından sadece 4’ü savaşsız sonuçlanmıştır. Bu ülkelerin küresel bir felaketi engellemek için kullandıkları temel stratejiler aşağıda analiz edilmiştir.

1. İspanya – Portekiz (15. Yüzyıl Sonu)

• Dinamik: Coğrafi keşiflerle hızla yükselen Portekiz, dönemin deniz süper gücü İspanya’yı tehdit etti.
• Uygulanan Strateji (Uluslararası Hakemlik ve Paylaşım): İki Katolik güç, savaşa girmek yerine dönemin en yüksek otoritesi olan Papa VI. Alexander’ı hakem olarak kabul etti. 1494 yılında Tordesillas Antlaşması imzalandı. Dünya haritası hayali bir çizgiyle ikiye bölündü; çizginin batısı İspanya’ya, doğusu (Brezilya ve Afrika kıyıları) Portekiz’e bırakıldı.
• Analiz: Çatışma riski, etki alanlarının (kürelerin) net çizgilerle ayrılması ve ortak bir üst otoritenin (Vatikan) meşruiyetinin kabul edilmesiyle aşılmıştır.

2. Birleşik Krallık – ABD (20. Yüzyıl Başı)

• Dinamik: Sanayileşen ve donanmasını büyüten ABD, küresel deniz ve ticaret lideri olan Birleşik Krallık’ın (İngiltere) hegemonya alanına girdi.
• Uygulanan Strateji (Stratejik Geri Çekilme ve Ortak Değer Uyumu): İngiltere, Avrupa’da yükselen Almanya tehdidine odaklanabilmek için Batı Yarımküre’deki (Amerika kıtası) liderliği gönüllü olarak ABD’ye devretti. ABD ise İngiliz İmparatorluğu’nu doğrudan yıkmak yerine, onun serbest ticaret sistemini ve finansal ağlarını devraldı. Ortak dil, kültür ve demokratik değerler geçişi yumuşattı.
• Analiz: Yerleşik gücün (İngiltere) rasyonel bir önceliklendirme yaparak yükselen gücü (ABD) bir düşman değil, gelecekteki bir ortak (müttefik) olarak konumlandırması savaşı engellemiştir.

3. ABD – SSCB / Soğuk Savaş (20. Yüzyıl Ortası)

• Dinamik: İkinci Dünya Savaşı sonrası iki nükleer süper güç, küresel ideolojik ve askeri liderlik için karşı karşıya geldi.
• Uygulanan Strateji (Karşılıklı Caydırıcılık ve Kırmızı Hatlar): Doğrudan sıcak bir savaş, nükleer silahlar yüzünden “Karşılıklı Garantili İmha” (MAD) anlamına geliyordu. 1962 Küba Füze Krizi ile uçuruma gelen taraflar, son anda doğrudan iletişim hatları (Kırmızı Telefon) kurdu. Vekalet savaşları (Kore, Vietnam vb.) ve siber/istihbarat rekabeti yoluyla gerilim ana cepheden uzaklaştırıldı. Helsinki Nihai Senedi gibi anlaşmalarla Avrupa’daki sınırlar ve etki alanları karşılıklı olarak tanındı.
• Analiz: Dehşet dengesi (nükleer silahlar) savaşı imkansız kılmış; kriz yönetimi ve diplomatik şeffaflık ise yanlış hesaplamalardan doğacak kazaları engellemiştir.

4. Birleşik Krallık / Fransa – Almanya (1990’lar – Günümüz)

Dinamik: İki dünya savaşının ardından, 1990 yılında Berlin Duvarı’nın yıkılması ve Almanya’nın yeniden birleşmesi, Avrupa’da güç dengesini bozdu. Birleşik ve ekonomik olarak devasa bir Almanya, Fransa ve İngiltere için geleneksel bir güvenlik tehdidi oluşturuyordu.

Uygulanan Strateji (Kurumsal Entegrasyon ve Bağlayıcılık): Avrupalı liderler, Almanya’yı dışlamak veya çevrelemek yerine, onu daha büyük bir yapının içine hapsetmeyi seçti. Almanya’nın güçlü para birimi (Mark) tasfiye edilerek Euro ortak para birimine geçildi. Avrupa Birliği yapıları derinleştirilerek Almanya’nın egemenliği çok uluslu kurumlara bağlandı. Almanya da askeri bir güç olmak yerine “ekonomik dev” rolünü kabul etti.

Analiz: Yükselen güç, yerleşik güçlerin de içinde olduğu ortak bir kurumsal ağa entegre edilerek kontrol altına alınmış ve “güvenlik ikilemi” ortadan kaldırılmıştır.

 

Günümüz ABD – Çin İlişkileri İçin Çıkarılacak Dersler

Bu 4 başarılı örnek, bugünkü ABD-Çin gerilimini çözmek için şu stratejik reçeteleri sunmaktadır:

• Tordesillas Dersi: Pasifik ve siber alanda net etki alanları ve kırmızı çizgiler (Örn: Tayvan statüsü) müzakere edilmelidir.
• İngiltere-ABD Dersi: Küresel kurumlar (Dünya Bankası, IMF vb.) Çin’in yeni ağırlığını yansıtacak şekilde reforme edilmeli, Çin sistemin dışına itilmemelidir.
• Soğuk Savaş Dersi: Yapay zekâ ve siber savaş risklerine karşı acil durum kriz iletişim kanalları her zaman açık tutulmalıdır.

Bu makale içeriğinin hazırlanmasında GOOGLE AI; makale görselinin hazırlanmasında MICROSOFT AI’den yararlanılmıştır. GOOGLE’ın belirttiği kaynaklar aşağıdadır.

KAYNAKÇA

https://modeldiplomat.com/learn/glossary/dual-circulation-strategy
https://www.amchamchina.org/chinas-dual-circulation-strategy/
https://en.wikipedia.org/wiki/Dual_circulation
https://www.asiapacific.ca/publication/chinas-economic-strategy-2026-prioritize-continuity-over-change
https://www.nse.pku.edu.cn/docs/2025-11/unpub_d48ccc46cce14773bd2688ec8b510ecc.pdf
https://magellaninvestmentpartners.com/insights/chinas-dual-circulation-model-is-a-plan-for-a-hostile-world-but-a-catchable-us/
https://www.researchgate.net/publication/391414416_China%27s_Dual_Circulation_Strategy_An_Overview_of_the_Key_Drivers
http://www.cnfocus.com/deep-dive-china-s-15th-fiveyear-plan/
https://www.bruegel.org/opinion-piece/what-behind-chinas-dual-circulation-strategy
https://ticaret.gov.tr