DEMOKRASİLERDE HÜKÜMET SİSTEMLERİ VE ABD BAŞKANLIK HÜKÜMETİ REJİMİ

Last Updated on 06/11/2026 by ahmet can ayışık

ABD’nde seçim sonuçları Başkan Trump ve iktidarı elinde bulunduran Cumhuriyetçi Parti için önemli bir yenilginin sözkonusu olduğunu gösteriyor. ABD kamuoyu, sandıktaki tavrı ile iktidarın son dönemdeki iç ve dış politikalarından hoşnut olmadığını göstermiş bulunuyor.

“bilgedunyali.com” olarak, bu vesile ile “ABD Başkanlık Hükümeti Rejimi” ve “Demokrasilerdeki Hükümet Sistemleri” konusunda ilginizi çekeceğini düşündüğümüz bir bilimsel makaleyi yayınlıyoruz.

 

I- DEMOKRASİLERDE HÜKÜMET SİSTEMLERİ

A- DEMOKRASİ KAVRAMI VE UYGULAMALARI

1- Demokrasi kavramı:

Siyasi iktidarın meşruluğu toplum üyelerinin çoğunluğu tarafından benimsenmesine, emir ve yasaklarına uyulması konusunda genel bir kanaatin oluşmasına bağlıdır. Emir ve yasaklarına uyulması konusunda genel bir kanaat (consensus) oluşmayan iktidarlar, meşruiyetlerini kaybederek birer kaba kuvvete dönüşür. Kaba kuvvete dönüşen iktidarlar da “hukuki” olmaktan çıkar, “keyfi” (despot) olur.

Tarih içinde iktidarlar meşruiyetlerini ya “ilahi güçlerden” ya da “kişisel güçlerinden” alırken; günümüzde artık başta anayasalar olmak üzere “hukuka uygunluktan ve/veya insan haklarına saygılı olmaktan” almaktadır. Çağdaş Siyaset Bilimi ve Anayasa Hukukunda, hukuka ve insan haklarına uygun yönetim biçimlerinin siyasi rejimlerine “demokrasi” adı verilmektedir. Bu nedenle, Siyaset Bilimi ve Anayasa Hukukunda “devlet” kavramından sonra inceleme konusu yapılan en önemli kavram” demokrasi”dir.

Eski Yunanca “demos” (halk) ve “kratos” (iktidar, egemenlik) sözcüklerinin birleşmesinden oluşan ”demokrasi” teriminin Türkçe karşılığı, “halk egemenliği”, “ulus egemenliği”, “halk” veya “millet iktidarı” şeklinde algılanmaktadır. Anayasa Hukuku ve Siyaset Biliminde ise siyasi iktidarın halka dayandığı, egemenlik yetkisinin halka ait olduğu, temel hak ve özgürlüklerin korunduğu, halkın kendi kendisini yönettiği siyasi rejimleri ve yönetim biçimlerini ifade etmektedir. Demokrasi anlayışlarının hemen hepsinde “egemenliğin kaynağının halk olması, iktidarın halk tarafından seçilmesi ve halkın isteği doğrultusunda kullanılması” ortak düşünce olarak kabul edilmektedir. Bu düşüncenin Abraham LINCOLN’ün yapmış olduğu demokrasi tanımında özlü bir biçimde anlatıldığı söylenebilir: “Demokrasi halkın halk için halk tarafından yönetilmesidir.”

2- Demokrasi uygulamaları:

Tarih boyunca görülen demokrasi uygulamalarında, halk egemenlik yetkisini bazen doğrudan kendisi kullanmış, bazen de yetkinin doğrudan kullanılmasının güçlüğü ve olanaksızlığı nedeniyle, bu yetkinin kullanılmasını kendi içinden seçtiği temsilcilere devretmiştir. İşte egemenliğin kullanılmasındaki bu ayrıma uygun olarak temelde iki tür demokrasi uygulaması ile karşılaşılmıştır. Doğrudan Demokrasi ve Temsili Demokrasi.

a- Doğrudan Demokrasi:

aa- Doğrudan Demokrasinin Tanımı:

“Saf demokrasi” adı da verilen “doğrudan demokrasi, halkın herhangi bir aracıya gerek duymaksızın egemenlik yetkisini bizzat kendisinin kullanmasıdır. Eski Yunan’da ve Roma’da ve sınırlı olarak da günümüzün bazı İsviçre kantonlarında uygulanan doğrudan demokrasilerde, halk önemli devlet işlerini birarada toplanıp tartışarak karara bağlamaktadır. Doğrudan demokrasilerde halk, daha çok kanun yapma (yasama), kamu gelirlerini ve giderlerini tespit etme, idam cezasına hükmetme gibi önemli egemenlik fonksiyonlarını elinde tutmakta, bunun dışında kalan yürütme ve yargı işlerini ise yine kendi seçtiği temsilcilere devretmektedir.

Doğrudan demokrasinin en hararetli savuncusu J.J.Rousseau olmuştur. Rousseau’ya göre halk egemenliği başkalarına devredilemez, “milli irade” temsil edilemez. Milli iradenin tecelli (belirtisi) olan yasaların doğrudan doğruya halk tarafından yapılması, halkın yasama fonksiyonunu elinde tutması gerekir. Buna karşılık, yürütme ve yargı fonksiyonları milli iradenin bir tecellisi olmayıp, milli iradenin emir ve direktifleri altında bazı yetkilerin kullanılmasını anlatır.

Bu nedenle,yürütme ve yargı fonksiyonlarının doğrudan doğruya kullanılması zorunlu değildir. Halk gerekli görürse bu fonksiyonu kendisini temsil eden başka organlara devredebilir. Ama, yasama yetkisi mümkün olduğu ölçüde devredilmeyip doğrudan doğruya halk tarafından kullanılmalıdır.

bb- Doğrudan Demokrasi Uygulamaları:

Doğrudan demokrasinin en karakteristik uygulamasına eski Atina Sitesi’nde rastlanmaktadır. Atina Sitesi’nin “Beşyüzler Meclisi” ve “Halk Meclisi” (Eglezya) adı altında iki temel yönetim organı vardı. 30 yaşını dolduran vatandaşlar arasından bir yıllık süre için seçilen “Beşyüzler Meclisi”, Site’nin yürütme organıdır. 20 yaşını doldurmuş tüm Atinalıların katıldığı “Halk Meclisi” ise yasama organıdır. Site’nin “Agora” denilen meydanında yılın belirli günlerinde toplanan Halk Meclisi, yasaların yapılması, harp ilanı, sulh yapılması, idam kararı verilmesi gibi Site hayatıyla ilgili iç ve dış siyasi yönetim kararlarını alırdı.

Bununla birlikte, Atina demokrasisi sadece hür insanlar arasında ayırım yapan her türlü kişi ve grup egemenliğini reddeden bir “siyasi eşitlik” anlayışına sahipti: Atina’da yaşayan ve “metek” adı verilen yabancılar, köleler ve kadınlar Halk Meclisi’ne katılamıyordu. Atina’da yaşayan toplam nüfusun ancak onda biri Halk Meclisi’ne katılabiliyordu. Bu nedenle, “Agoıa”da toplanarak değişik görüş ve tekliflerin tartışıldıktan sonra oylanarak kararlara bağlandığı Atina’daki bu yönetim biçiminin, daha çok bir seçkinler demokrasisi (aristokrasi) olduğu kabul edilmektedir.

Günümüzde sadece İsviçre’nin 5-10 bin arasında değişen Glaris, Appenzell ve Unterval gibi dağlık kantonlarında eskinin bir kalıntısı olarak doğrudan demokrasi uygulamalarına rastlanmaktadır. Bu kantonlarda yaşayan reşit kişiler, yılda bir kez ilkbahar mevsiminde geniş bir çayırlık alanda ya da havanın müsait olmaması halinde kapalı bir salonda geleneksel bir törenle toplanırlar. Bu toplantıya “Küçük Ülke Meclisi” adı verilir. Bu meclis, bir başkan (landemann) ve yeteri kadar yönetici seçer. Sonra da kantonda çıkarılması gerekli yasaları görüşür, vergileri ve bütçeyi kabul ederek dağılır.

cc- Doğrudan demokrasinin değerlendirilmesi:

Nüfusu binlerle ifade edilen ilk çağların Site devletlerinde yararlı sonuçlar vermiş olan doğrudan demokrasinin günümüzün milyonlarla ifade edilen ülke devletlerinde uygulanamayacağı açıktır. Gerçekten, doğrudan demokrasinin uygulanabilmesi için, ülkesi küçük ve nüfusu az bir devlet gerekmektedir. Nitekim, eski Atina Sitesi’nin ülkesi, bir tepenin üzerinden bakınca sınırları görülebilecek kadar küçük, kararların alınmasına katılanlaıın sayısı ise 25-30 bin dolaylarında değişmekteydi. Buna karşılık, günümüz devletlerinin en küçüğünün bile geniş bir ülkeye ve milyonluk bir nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. Bugün devlet küçük bile olsa, vatandaşların biraraya gelerek kendilerinin yönetilmesine ilişkin kararları alması imkansız hale gelmiştir.

Üstelik, günümüzde alabildiğine karmaşıklaşan kamu hizmetlerinin yürütülmesi ve devlet yönetimi, tamamen uzmanlık ve özel beceri isteyen bir iştir. Ekonomi, maliye, güvenlik ve kültür işleriyle ilgili pek çok sorunun çözümünde, bu işe yıllarını vermiş uzmanlar bile çaresiz kalabilmektedir. Eğitim düzeyi yüksek olan toplumlarda dahi, halkın biraraya gelerek ülke için gerekli yasaları tartışıp yürürlüğe koyması mümkün görülmemektedir. Bu nedenle doğrudan demokrasi düşüncesi ve uygulaması terkedilmekte, onun yerine halkın seçtiği organların devlet yönetiminde yeraldığı “temsili demokrasi” anlayışı kabul görmektedir.

b- Temsili Demokrasi:

aa- Temsili Demokrasinin Tanımı:

Doğrudan demokrasinin uygulanmasında karşılaşılan imkansızlık ve doğurması muhtemel sakıncalar, günümüzde, “temsili demokrasi” anlayışının benimsenmesine yol açmıştır. Hukukta “temsil” başkaları adına irade açıklayarak işlem yapabilme yetkisini anlatır. Özel Hukuk’da doğup oradan Kamu Hukuku’na geçen temsil kavramına göre, halk seçmiş olduğu temsilcilere kendi adına karar vermeleri için vekalet vermiş sayılır. Seçilen yönetici de kendisini seçenlerin emir ve talimatıyla bağlıdır. Yönetici kendisini seçenlerin emir ve talimatına aykırı hareket ederse, Özel Hukuk’taki müvekkilin (vekalet verenin) vekili azletmesi gibi, seçmenler de temsilcilerini azledebilirler. Özellikle eskiden meşruti krallıklar döneminde uygulanan ve Özel Hukuk’taki “emredici vekalet” anlayışının hiç değiştirilmeksizin Kamu Hukuku alanına aktarılmasından ibaret olan bu temsil anlayışı günümüzde terk edilmiştir.

Günümüzde geçen olan ve Fransız İhtilali ile ortaya çıkan kamusal nitelikli yeni temsil anlayışında ise, egemenlik ve onun siyasi tecellisi (belirtisi) olan yasama ve önemli siyasi kararlar alma yetkisi tamamen millete aittir. Ancak, milletin, özellikle çağımızın nüfusu milyonları aşan devletlerinde egemenlik yetkisini doğrudan kullanması imkansız olduğundan, millet bu egemenliğini kendi içinden seçtiği temsilcileri aracılığıyla kullanmaktadır. Millet ile temsilcileri arasında tamamen kamusal nitelikli bir vekalet ilişkisi bulunmakta, bu yeni temsil anlayışında, temsilciler kendilerini seçenlere karşı değil, millet dediğimiz manevi kişiliği olan yurttaşlar topluluğuna karşı sorumlu olmaktadır. Gerçi temsilciler (milletvekilleri) tek tek seçmenlerin vermiş olduğu oylarla işbaşına gelirler, ama egemenlik bölünmez bir bütün olduğundan, kendilerini seçmenlere karşı değil, milletin tamamına karşı sorumlu tutarlar.

Böylece, çağdaş temsili demokrasi anlayışında, millet, egemenlik hakkının gerçek sahibi olarak, bu hakkının kullanılmasını kamusal nitelikli bir siyasi vekaletle parlamentoya devretmektedir. Burada vekalet veren millet, vekil ise meclis olmaktadır. Ne seçmenler tek tek vekalet veren, ne de milletvekilleri tek tek temsilci durumundadır. Egemenlik hakkının bir bütün halinde sahibi olan millet, bu hakkı yine bir bütün halinde temsil eden de meclistir. Millet ile meclis arasındaki bu ilişkide; seçmenler vekalet veren milletin organı, milletvekilleri de vekalet alan meclisin organı durumundadır.

Günümüz temsili demokrasi anlayışının köklerini, XVIII. yüzyıl düşünürlerinin görüşlerinde bulmak mümkündür. Kralların mutlak egemenliklerinin sınırlandırılmasına yönelik bu görüş sahiplerinden Rousseau doğrudan demokrasi yanlısı olduğu halde, Montesquieu temsili demokrasi yanlısıdır. Montesquieu’ye göre, temsili demokrasi zorunlu olup, iki bakımdan doğrudan demokrasiye üstündür: Birincisi, doğrudan demokraside yasama, yürütme ve yargı yetkileri halkın elinde toplandığından, siyasi özgürlükler sınırlandırılmaktadır. Hulbuki, siyasi özgürlükleri sağlamak için, yasama yetkisini yürütme ve yargıdan ayırarak halkı temsil eden bir meclise vermek gerekir. İkincisi, halk yasaları yapacak olanları seçebilir; fakat kendisi yasa yapmaya ehliyetli ve yetenekli değildir. Bu nedenle yasama fonksiyonu, yargı ve yürütmeden ayrılarak milleti temsil eden bir meclise verilmelidir.

bb- Temsili Demokrasi Uygulamaları:

1789 Fransız devrimi sırasında Rousseau’nun “halk egemenliği” ile Montesquieu’nun “siyasal özgürlük”, “güçler ayrılığı” ve “halkın ehliyetsizliği” düşünceleri, dönemin politikacı ve düşünürlerinden Sieyes’nin etkisiyle Fransız Hukukuna girmiş ve saf temsili demokrasinin temelleri atılmıştır. 1791 tarihli ilk yazılı Fransız Anayasası ile büyük devletler düzeyinde ilk defa uygulamaya konulan “saf temsili demokrasi”, toplumun o zamanki koşullarına uygun olarak”burjuva sınıfının” egemenliğine dayanan bir temsili demokrasi anlayışını getirmiştir. Bu demokrasi anlayışına göre, temsil eden sadece millet, temsil edense meclistir. Meclisin işlemleri halkın onayına ve kontrolüne tabi değildir. Seçim, seçmenler için bir hak olmayıp, yalnızca bir seçme fonksiyonundan ibarettir (Zaten bu nedenle seçme hakkı da sadece yılda 12 bin frank ve daha fazla vergi verenlere tanınmıştır). Milletvekilleri faaliyetlerinden dolayı halka ve seçmenlere karşı hesap vermek zorunda değildirler, onlar seçmenleri karşısında bağımsızdırlar.

Mutlak monarşilerin yerini alan ve aynı zamanda halk egemenliğine önem veren ”saf temsili demokrasi” anlayışı, kurulduğu dönemin koşulları dikkate alındığında, çağdaş demokrasi yolunda önemli bir gelişme sayılabilir. Ne var ki, bir çok yazarın da söylediği gibi geniş halk yığınlarının politikada aktif görev almasını önleyerek onu sadece burjuva seçkinlerinin mesleği haline getiren Fransa’daki bu ilk uygulama, bir tür “aristokrasi” niteliğine bürünmüştür.

Teorik ve uygulama ilkelerini kısaca açıkladığımız “saf temsili demokrasi”, XIX yüzyıl sonlarından itibaren ortaya çıkan siyasal ve fiili gelişmeler sonucunda ihtiyaca cevap vermekten uzaklaşmıştır. Örneğin, “halkın yeteneksizliği” düşüncesi terkedilmiş; bunun yerine “millet egemenliği” ilkesi geliştirilerek daha gerçekçi ve soyut (sübjektif) ölçüler uygulanmış, halkın gerek siyasi temsil gerekse fiili katılma yönünden daha etkili olması sağlanmıştır. Bu amaçla “genel oy” ve “eşit oy” ilkeleri kabul edilmiş; seçimler yalnızca halkın iktidarı belirleme fonksiyonu olmaktan çıkmış, aynı zamanda iktidarı denetleme aracı haline gelmiştir. Kurulan siyasal partiler ve baskı grupları iktidarı etkin bir biçimde denetlemeye başlamışlardır. Temsil­ cilerin aldığı kararların aynı zamanda hukuka ve insan haklarına uygun olması koşulları aranmıştır.

cc- Temsili demokrasinin değerlendirilmesi:

Temsili demokraside meclis, halkın temsilcisi sıfatıyla hiç kimseden emir almadan, kendi hür iradesiyle yalnız millet yararına olan kanunları ve kararları çıkaran bir organ sayılır. Ancak, meclisin gerçekten millet adına kararlar alan bu hür iradeli insanların oluşturduğu bir kurul halinde çalışabilmesi, her şeyden önce kültürlü, ahlaklı ve birbirine karşı saygılı insanların meydana getirdiği bir toplumun varlığını gerektirir. Toplum, bilgisine ve yeteneğine güvendiği kimseleri hür iradesiyle seçecek, seçilenler de sadece vicdanlarının sesine kulak verip, hür ve serbest iradeleriyle halk için en yararlı olduğuna inandıklarını yapacaklardır.

Bununla birlikte, günümüzün en demokratik toplumlarında bile, bu ilkeler çoğu zaman temenniden öteye bir değer taşımamaktadır. Parlamentoya seçilen temsilcilerde, aranan bu nitelikler yeterince bulunmamaktadır. Bulunsa bile, hukuken meşru düzenin dışında kurulan ve kendine özgü kurallara göre işleyen gayrı resmi düzen, bu niteliklerin olumlu sonuçlar vermesini engellemektedir. Örneğin, temsili demokrasinin uygulandığı ülkelerde, yasal koşulları yerine getiren herkes milletvekili adayı olabilmektedir. Ancak, adaylık seçilmek için yeterli olmayıp, belli güçlerin desteğini de sağlamayı gerektirmektedir. Adaylar, belli çıkar gruplarının, tröstler, karteller ve bankalar gibi mali imkanları geniş kuruluşların ve özellikle partilerinin tam desteğini almak zorundadırlar. Böylesine bağımlı seçilen milletvekillerinin, vicdanının sesinden çok, kendisini destekleyen çıkar gruplarının direktiflerine uyması ise zorunlu ve normal görünmektedir.

Böylece, temsili demokraside devletin üst organlarına seçilecek adayların belirlenmesinde, kişisel niteliklerden çok siyasi hayata egemen olan güçler arasındaki ilişkiler etkili olmaktadır. İnsanların temel hak ve özgürlüklerinin korunması yolunda atılmış önemli bir adım olmasına rağmen temsili demokrasinin insanoğlunun eriştiği en üstün siyasi rejim olduğu söylenememektedir.

Bütün bu nedenle, XIX yüzyıl sonlarında başlayıp günümüze kadar devam eden gelişmeler sonucunda, “saf temsili demokrasi” anlayışı, yerini kademeli olarak “yarı doğrudan demokrasi” ve “yarı temsili demokrasi” uygulamalarına terk etmiştir.

c- Yarı Doğrudan ve Yarı Temsili Demokrasi:

“Yarı doğrudan demokrasi” ile “yarı temsili demokrasi” birbirinden farkı kavramlardır. Yarı doğrudan demokrasi, başta yasa yapılması olmak üzere önemli siyasi kararların alınmasına halkın katılımını kabul etmektedir. Buna karşılık yarı temsili demokrasi, halkın yasama faaliyetine katılmasını kabul etmeyip, yasa yapımında bir kısım siyasi ve fiili etkilere olanak sağlamaktadır. Aralarındaki en önemli fark da buradan kaynaklanmaktadır.

aa-Yarı Doğrudan Demokrasi:

Demokrasinin bu uygulama şekli, doğrudan demokrasi ile temsili demokrasinin uzlaşması sonucu ortaya çıkmıştır. Burada kural, egemenliğin en güçlü tecellisi (belirtisi) olan yasa koyma yetkisinin halkın seçtiği bir meclisin elinde olmasıdır. Ancak, temsili demokraside gördüğümüz bazı sakıncalarının önüne geçmek amacıyla, bu meclis çalışma dönemi içinde kendi başına bırakılmayıp, yer yer halkın da yasama faaliyetine katılması sağlanmaktadır. Gerçekten yarı doğrudan demokraside halk “referandum”, ”halk girişimi” ve “halk vetosu” gibi yollarla meclisin yasama faaliyetine ortak olabilmektedir.

“Referandum”, en fazla başvurulan yarı doğrudan demokrasi kurumlarından biridir. Referandumda, meclisin kabul ettiği bir yasa, ancak halkın da kabul etmesi halinde yürürlüğe girmektedir. Bir başka deyişle, yasama faaliyeti biri meclisi, öteki de halk olmak üzere iki bağımsız organ tarafından yürütülmekte ve halk yasa yapımına fiilen katılmaktadır. ABD ve İsviçre’de yaygın bir şekilde uygulanan referandum, tarihsel gelişimi içinde önce anayasalar için kullanılmış, daha sonra yasaların yapımında uygulanmış, günümüzde idari ve mali bazı önemli kararların alınmasına kadar genişlemiştir.

“Halk girişimi” ise, halka yasa önerisinde bulunma hakkı veren bir yarı doğrudan demokrasi kurumudur. Temsili demokraside hükümete ve milletvekillerine tanınan bu hak, yarı doğrudan demokrasilerde ”tasarılı” ve “tasarısız” olmak üzere halka tanınmıştır. “Tasarılı yasa önerisinde” halk, belli maddelerden oluşan tam bir yasa metnini parlamentoya sunar, Parlamento bunu belli bir süre içinde inceleyerek olumlu ya da olumsuz bir karara bağlar. Eğer meclis öngörülen süre içinde teklifi görüşerek bir karara bağlamaz ise, doğrudan halkoyuna başvurulur. “Tasarısız yasa önerisinde” ise, halk çıkarılmasını istediği yasanın sadece konusunu ve genel içeriğini parlamentoya bildirir. Meclis, istenen nitelikte bir yasayı her halükarda hazırlayarak kabul etmek zorundadır. Tasarısız yasa önerisini hiç bir şekilde reddetme yetkisi bulunmayan meclis, hazırladığı yasayı, bizzat kabul ederek yürürlüğe koyabileceği gibi, halkoyuna da sunabilir. Yarı doğrudan demokrasiyi benimseyen ABD ve İsviçre’de, halkın yasama faaliyetine fiilen katılmasını sağlayan halk girişimi, etkili bir yöntem olarak geniş bir uygulama alanı bulmaktadır.

Nihayet “halk vetosu” yarı doğrudan demokrasilerde meclisçe kabul edilerek yürürlüğe konulan yasalara karşı halkın veto (itiraz) hakkını ifade etmektedir. Bu gibi hallerde, yasa ilan edildikten belli bir süre içinde belirli sayıda vatandaşın yazılı başvurusu üzerine yasa halkın oyuna sunulmakta, çoğunluğun oyu ile reddedilen yasa yürürlükten kaldırılmaktadır. Belirli süre içinde halktan bir itiraz gelmediği takdirde, meclisin kabul ettiği yasa otomatik olarak yürürlüğe girmektedir. Halk vetosu, İsviçre’nin çoğu kantonlarında ve ABD’nin bazı eyaletlerinde uygulanmaktadır.

bb- Yarı Temsili Demokrasi:

Yarı temsili demokraside halkın yasama faaliyetine katılması sözkonusu olmaz. Buna karşılık seçilenleri (milletvekillerini) çeşitli yollardan denetleyerek faaliyetlerini sınırlayabilirler. Böylece, egemenlik hakkının gerçek sahibi olan millet, bu egemenliği kullanan meclisin faaliyetlerini belirli ölçülerde bazı siyasi araçlarla etkileyebilmektedir.

Bu araçların başında da “yürütme organının yasamayı fesih yetkisi” gelmektedir. Parlamenter sistemlere özgü bir uygulama olan fesih yetkisi, başbakanın talebi üzerine devlet başkanlarınca ortak imzalı olarak kullanılmaktadır. Parlamentonun fesih yetkisi, daha önceden bilinmeyen ve öngörülemeyen önemli bir siyasi sorun hakkında seçmenin görüşünü almak için kullanılmaktadır. Dönemi dolmadan yenilenen seçimler ile halkın denetimine başvurulmaktadır. Böylece, normal yasama dönemi bitmeden yapılan erken seçimler yoluyla, halkın siyasal iktidarları ve politikaları etkileme ve denetleme olanağı yaratılmaktadır. İkinci siyasi araç, istisnai nitelikte de olsa, “temsilcilerin (milletvekillerinin) seçmenler tarafından görevinden azledilmesidir”. Temsili demokraside asıl olan, temsilcilerin yasama dönemi içinde seçmenlerden bağımsız olmalarıdır. Bununla birlikte, İsviçre’nin bazı kantonlarında görüldüğü gibi, temsilcilerin tutumundan memnun olmayan seçmenler, kanton anayasasında öngörülen belirli sayıda imzayı toplayarak meclisin dağıtılmasını ve seçimlerin yenilenmesini isteyebilirler. ABD’nin bazı eyaletlerinde rastlanan bu uygulama, Almanya’da da kabul edilmiştir.

Yarı temsili demokrasilerde siyasi iktidarları etkilemenin üçüncü aracı, “dilekçe hakkı”dır. Bu hakkı kullanarak, vatandaşlar dilek ve şikayetlerini doğrudan yasama organına yaptıkları başvuru ile yazılı olarak dile getirebilmektedirler. Bu sayede vatandaşlar yasama organını belirli konularda etkileyebilmekte; belirli bir konunun kamuoyuna maledilmesini ve gündeme getirilmesini sağlayabilmektedirler. Özellikle yasama organına yapılan başvuruların yaygınlaşması ve yoğunluk kazanması, dilekler doğrultusunda yasal düzenlemeler yapılmasını sağlayabilmektedir. Birçok Batı ülkesi anayasalarında olduğu gibi, Anayasamızda da bu hakkın “vatandaşlara” tanındığını görüyoruz.(Any.md.74).

Yarı temsili demokrasilerde yasama faaliyetini etkilemenin dördüncü aracı, “danışma niteliğinde referandum”dur. Bu yöntemle, uluslararası bir anlaşma ya da bir yasa tasarısı parlamentoda kabul edilmeden önce halkın görüşüne, yani referanduma başvurulmaktadır. Adı üstünde, ”danışma” niteliğindeki bu referandumda halkın vereceği karar parlamentoyu bağlamamaktadır. Fakat, bu yöntemle halkın nabzı yoklanmakta, halkın referanduma sunulan konudaki eğilimi ortaya çıkmaktadır. Bunun sonucu, yönetici-temsilciler de genellikle halkın tercihi doğrultusunda hareket etmektedirler. Bu yöntem, temsili sistemi benimsemiş İngiltere ve İskandinav ülkelerinde uygulanmaktadır.

Nihayet, yarı temsili demokrasilerde temsilcilerin (milletvekillerinin) ve yöneticilerin faaliyetlerini etkilemenin siyasi araçlarından beşincisi, “politik grev”lerdir. Bu grevler, devlet organlarını uyarmak ve hükümet politikalarını etkileyerek geleceğe yönelik kararları değiştirmeyi amaçlamaktadır. Politik grevde muhatap işveren değil, doğrudan doğruya yasama organı veya hükümettir. Çevre kirliliğine, hayat pahalılığına (enflasyona), silahlanma politikalarına karşı yapılan grevler böyledir. Birçok Avrupa ülkesinde olduğu gibi, ülkemizde de “siyasi amaçlı grev”ler hukuken korunmayan “yasa dışı” grevler arasında sayılmaktadır. (Any. md. 54/7}.

B- HÜKÜMET SİSTEMLERİ VE UYGULAMALARI

Yukarıda incelediğimiz demokrasi kavramında ve uygulamalarında belirleyici ölçü, “yasama” faaliyetinin “doğrudan” veya “temsili” biçimde gerçekleştirilmesidir. Hükümet sistemlerinde belirleyici ölçü ise, ”yasama” ile “yürütme” organlarının karşılıklı ilişkisidir. Her iki durumda da “yargı organı” bağımsızdır. Yargı bağımsızlığı her türlü hükümet sisteminde demokratik rejimin teminatı sayılmaktadır.

Yasama ve yürütme güçlerinin tek elde birleşmesi halinde, “güçler birliğine” dayanan bir hükümet sisteminden bahsedilir. Yasama ve yürütme güçleri bir “kişi” veya “kurulda birleşiyorsa, rejim “salt (mutlak) monarşi” olur. Yasama ve yürütme güçleri halk tarafından seçilen bir “meclis” elinde toplanmışsa, bu defa rejimin adı “meclis hükümeti” olur (İsviçre).

Yasama ve yürütme güçlerinin ayrılığı durumunda ise hükümet sistemi “güçler ayrılığına” dayanıyor demektir. Bu ayrılığın derecesi, farklı hükümet sistemlerinin ortaya çıkmasına yolaçar. Yasama ve yürütmenin yumuşak ve ılımlı bir ayrılığı (daha doğrusu işbirliği) sözkonusu ise “parlamenter hükümet” rejimi var demektir (İngiltere). Buna karşılık, yasama ve yürütme güçleri birbirinden sert ve kesin bir biçimde ayrılmışsa, rejimin adı “başkanlık hükümeti” olmaktadır (ABD).

Şimdi, bu hükümet sistemlerinden önce “meclis hükümeti” (İsviçre) ve “Parlamenter hükümet” (İngiltere) sistemine bir göz atalım. Sonra da asıl inceleme konumuz “başkanlık hükümetine geçelim.

1- Güçler Birliğine Dayanan Meclis Hükümeti Sistemi: İsviçre Örneği Konvansiyonel Rejim:

a- Sistemin Genel Özellikleri:

Meclis hükümeti sisteminde, yasama ve yürütme güçleri (yetkileri) halkın kendisini temsil etmek üzere seçmiş olduğu mecliste (konvansiyon) toplanmıştır. Devlet egemenliği ile millet iradesinin bölünmezliği esastır. Meclis hükümeti sisteminde de devlet egemenliğinin ve millet iradesinin en açık belirtisi ve temsilcisi, milletin seçtiği meclistir. Hükümet (yürütme) bağımsız bir güç olmayıp, meclisin (yasamanın) kararlarını uygulayan ve ona bağlı olarak çalışan bir organdır (college). Yetkilerini meclisten alan hükümet, hiçbir zaman meclisin emir ve direktiflerinin dışına çıkamaz. Meclis hükümeti sistemi, egemenliğin bölünmezliği ilkesine dayanır (Rousseau). Egemenlik bölünemeyeceği için onu temsil eden meclis de bölünemez. Bu nedenle, yürütme yetkisinin meclisin elinde bulunması gerekir. Yasama organının yürütme organına üstün olduğu, daha doğrusu, yürütmenin tamamen yasama organının (meclisin) emrine girdiği meclis hükümeti sistemini, diğer hükümet sistemlerinden ayıran en önemli özellikler şöyle sıralanabilir:

• Önce, meclis hükümeti sisteminde “yasamadan bağımsız bir yürütme organı yoktur”. Halkın seçmiş olduğu yasama organı (meclis), devlet egemenliğini kullanan tek siyasi güçtür. Meclis, yürütme işlerini yerine getirmek üzere kendi üyeleri arasından seçeceği bir kurulu görevlendirir. Bu kurul, bağımsız bir organ olmayıp, tamamen meclisin emir ve direktiflerine göre çalışır ve genellikle meclise bağlı bir ad alır. Örneğin, 1921 ve 1924 Türk Anayasalarının benimsediği meclis hükümeti sisteminde, hükümete “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti” adı verilmiştir.
• Sonra, meclis hükümeti sisteminde, “hükümet üyelerini meclis seçer”. Çünkü, millet adına egemenliği kullanmanın tek sahibi meclistir. Bu anlamda yürütme görevini de meclis yerine getirmektedir. Meclis bu görevini yerine getirmek için “kendi üyeleri arasından” vekiller gö­ revlendirir. Bu vekilleri istediği zaman görevden alır (azleder), istediği zaman yerine yenisini atar.
• Bundan başka, meclis hükümeti sisteminde “meclis sürekli çalışmak zorundadır”. Çünkü, iç ve dış önemli bütün siyasi kararları meclis alır ve uygulanmak üzere hükümeti görevlendirir. Gerek devlet yönetimiyle ilgili kararların alınması gerek alınan kararların hükümetçe uygulanmasının denetlenmesi için meclis sürekli olarak çalışmak zorundadır. Meclisin zorunlu olarak tatile girmesi gerektiği zamanlarda bile, hükümetin çalışmalarını denetleyecek bir komisyon tayin edilmektedir.
• Nihayet, meclis hükümeti sisteminde “devlet başkanlığı makamı yoktur”. Meclis siyasi birliğin sembolü ve tüm siyasi güçlerin merkezidir. Meclisten bağımsız olan ve devletin siyasi birliğini temsil edecek bir devlet başkanı ya da Cumhurbaşkanının varlığı kabul edilemez.”Meclis başkanı” ya da “yürütme kurulu başkanı” gibi makamları işgal edenler, sadece devletin siyasi birliğini temsil yetkisine sahiptirler, yoksa, bu kişiler devlet başkanı değildir. Genelikle siyasi buhran ve geçiş dönemlerinde başvurulan meclis hükümeti sistemi, Fransa’da 1792-1795 yılları arasında kurulan “konvansiyon meclisi” ve Türkiye’de 1921 ve 1924 anayasaları döneminde kurulan “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetleri” döneminde uygulanmıştır.Günümüzde bu sistemi tam olarak uygulayan tek ülke İsviçre’dir.

b- İsviçre Konvansiyonel Rejimi:

Yarı doğrudan demokrasi ve meclis hükümeti sisteminin uygulandığı İsviçre’de, “insan” öğesi çok önemli bir özellik arzeder. Değişik ırklardan gelen, ayrı diller konuşan ve çeşitli dini inanışlarına sahip olan bu insanlar, topluluğun gevşemesine ve dağılmasına sebep olacak yerde, bir denge ve birlik örneği oluşturmuşlardır. İsviçre siyasal yaşamının en önde gelen ilkesi, “azınlığa saygıdır”. Derebeylik döneminden kalma birçok  kantona ayrılan İsviçre’de dört resmi dil kabul edilmiştir. Almanca, Fransızca, İtalyanca ve 1938’den beri Romanca (%1). Halk, protestan ve katolik dinlerine mensuptur. Musevi sayısı da binde ikidir.

1874 İsviçre Anayasası, federal devlete “İsviçre Konfederasyonu” adını vermektedir. Birinci maddesi kantonları sayar. Anayasanın sınırlamadığı işlerde kantonların egemenliği vardır. Zaten her kantonun ayrı bir anayasası (yasama, yürütme ve yargı organları) vardır ve kanton anayasaları Federal Anayasaya aykırı olamaz. Kanton yönetimlerinin üstünde Merkezi (Federal) Devlet teşkilatı yer alır. Federal Devlet kantonlardan ayrı ve hukuken onlardan daha üstün bir egemenliğe (yasama, yürütme ve yargı gücüne) sahiptir. Kantonlar da birer devlettir; fakat, egemenlik hakları sınırlı olan bu devletler anayasayla Federal Devlet’e bağlanmışlardır, kantonlar kendi aralarında ayrı bir birlik oluşturamazlar (md.7).

Savaş ilanı, barış yapmak, anlaşmalar imzalamak Federal Devlet’e ait işlerdendir. Bunun gibi, askerlik ve bayındırlık işlerine karar vermek, buğday stokları oluşturmak, su kuvvetlerinden faydalanmak, demiryolları yapmak ve işletmek, posta ve telgraf işleri, hastalık, kaza, ihtiyarlık sigortaları kurmak, para basmak gibi işler hep Federal Devlet tarafından yapılabilir. Meclis Hükümeti sisteminin uygulandığı İsviçre Federal Devletinin en yüksek yetki merkezi,doğal olarak “federal meclis” adı verilen yasama organıdır. Her yıl kendisine yeni bir başkan seçen “milli meclis” ile “devletler konseyi”nin oluşturduğu “federal meclis” yılda dört defa toplanır. Yasa önerileri her iki mecliste de görüşülür ve meclislerin metin üzerinde uzlaşması ile karara bağlanır. Meclisler arasında görüş ayrılığı çıkarsa, görüş birliği sağlanıncaya kadar yasa önerisi iki meclis arasında gidip gelir. Yarı doğrudan demokrasiyi benimseyen İsviçre Federal Devletinde, daha önce de belirtildiği gibi,”referandum”, “halk girişimi” ve “halk vetosu” gibi yöntemlerle halkın da yasama faaliyetine fiilen katılması sağlanmaktadır. İsviçre meclis hükümeti sisteminde yürütme görevi,”federal konsey” adı verilen bir kurul tarafından yerine getirilmektedir. Yasama organı tarafından belirlenen bir kurul (college=heyet) eliyle yerine getirilen bu tür yürütmeye “kollejyal (kurul halinde) yürütme” de denmektedir.

Gerçekte, bu kurul üyeleri federal meclisçe kendi üyeleri arasında ya da federal meclise üye seçilme yeteneğine sahip meclis dışı kişilerden seçilir. Kurul üyelerinden birisi, yine federal meclisçe bir yıl süreyle başkan seçilir. Fakat kurul üyeleri yetkilerini müşterek kullanırlar. Bu nedenle kurul başkanı diğer altı üye ile eşit yetkilere sahiptir. Sadece siyasi birliği temsil yetkisine sahip olan Başkan, devlet başkanı ya da cumhurbaşkanı sayılmaz.

İsviçre’de yürütme organı (federal konsey, kollejyal yürütme kurulu) bağımsız olmayıp; yasama organına (federal meclise) bağlı, onun emir ve direktiflerini yerine getiren bir organ niteliğindedir. Federal meclis, federal konseyi kararlarını gerçekleştiren bir büro gibi kullanır. Kendi başına hareket ve teşebbüs yetkisi olmayan federal konsey, hukuken tamamen federal meclisin denetiminde ve onun kararlarına bağlı olarak icraat yapar. Örneğin, askerlik işlerinde, kamu yönetemiyle ilgili işlerde, dış ilişkilerde ve devlet egemenliğiyle ilgili diğer önemli işlerde, yürütme organı (federal konsey) önceden ya da sonradan yasama organından izin almak zorundadır. Aksi halde, yürütmenin kararları yasama organınca reddedilebilir, yürütme de kararlarını yasamanın isteği doğrultusunda değiştirir. Her iki organ arasında “güvenoyu”, “gensoru” ve “siyasi sorumluluk” gibi parlamenter sistemin denetim mekanizmalarına rastlanmaz, federal meclis böyle yollara başvurmaksızın konsey üyelerini her zaman görevden alabilmektedir (azledebilmektedir).

Nihayet, İsviçre meclis hükümeti sisteminde “yargı bağımsızlığı” güvence altındadır. Merkezi Lozan’da bulunan Federal Mahkeme, siyasi rejimin işleyişinde önemli denetleme yetkilerine sahip bağımsız bir yargı organıdır. Federal meclis tarafından, federal meclise seçilme yeteneğine sahip İsviçre vatandaşları arasından dokuz yıl süreyle seçilen yüksek dereceli hakimlerden oluşan Federal Mahkeme; hukuk ve ceza davaları yanında, federal otoritelerle kanton otoriteleri arasında çıkan yönetim uyuşmazlıklarına ve vatandaşlar taıfından temel hak ve özgürlüklerden birinin ihlal edildiği gerekçesiyle idare makamları aleyhine açılan davalara bakar.

2- Güçlerin Ilımlı Ayrılığına (İşbirliğine) Dayanan Hükümet Sistemi: İngiltere Örneği Parlamenter Rejim:

a- Sistemin Genel Özellikleri:

Parlamenter rejim, güçler birliğine dayanan meclis hükümeti sisteminden farklı olarak, “güçler ayrılığına” dayanır (Montesquie). Fakat bu ayrılık, başkanlık rejimlerinde olduğu gibi sert ve kesin bir ayrılık değil, yumuşak ve dengeli bir ayrılıktır. Başka deyişle, parlamenter rejimde güçler arasında ılımlı ve dengeli bir işbirliği bulunur. Yasalar genelde “hükümet” tarafından hazırlanırken, “parlamento” tarafından görüşülüp kabul edilir. Bununla birlikte parlamentoya sahip her devletin, kesin olarak parlamenter rejimle yönetildiğini sanmamak gerekir. Kural olarak, temsili sisteme sahip her ülkede mutlaka halk tarafından seçilmiş bir parlamento vardır. Ancak, parlamentonun bulunduğu bir ülkede “meclis hükümeti” veya “başkanlık hükümeti” de olabilir. Rejimin “parlamenter” hükümet” olabilmesi için birtakım özelliklerin bulunması gerekir.

• Herşeyden önce, parlamenter rejimlerde “yasama ve yürütme arasında fonksiyonel bir işbirliği” vardır. Bu sistemde, bazı devlet işleri ancak bu iki gücün işbirliği ile gerçekleştiıilmektedir. Yasaların hazırlanması, önerilmesi, ilan ve yayınlanması yürütme organı tarafından yapılırken, yasama organı da yasaları görüşerek kabul etmektedir. Yasama alanındaki bu işbirliği, parlamenter rejimin temel özelliklerinden birini oluşturmaktadır.
• Sonra, “yasama ve yürütme organları arasında organik işbirliği” de vardır. Parlamenter rejimde, başta Cumhurbaşkanı olmak üzere, başbakan ve bakanlar kurulunun (yürütme organının) oluşumunda yasama organının büyük rolü vardır. Bu rol yürütme organının denetlenmesinde cezai ve siyasi sorumluluğunun işletilmesinde, (soru, gensoru, meclis araştırması, meclis so­ ruşturması) önemle devam etmektedir. Buna karşılık yürütme organı yasama organındaki gö­ rüşmelere katılır; bazı durumlarda (başbakanın talebi ve cumhurbaşkanının kararıyla) meclisi feshederek seçimlerin yenilenmesini sağlayabilir. Özellikle yasama ile yürütme organı arasındaki sorunların çözümlenememesi ve parlamentoda istikrarlı bir çoğunluğun kalmadığı durumlarda, rejimin bunalıma sürüklenmesinin önüne geçmek amacıyla fesih hakkının kullanılarak erken seçime gidilmesi mümkündür (organik işbirliği) .
• Bundan başka, parlamenter rejimlerde “devlet başkanları sorumsuzdur”. Bu sistemde devlet başkanları parlamento tarafından belirli bir süre seçilebileceği gibi (cumhuriyet), ömür boyu görev yapan ve soydan gelen bir kral da olabilir (monarşi). Siyasal bakımdan sorumsuz olan devlet başkanı, yürütme organının sürekliliğini ve istikrarını sağlar. Ancak yetkilerini tek başına değil, siyasi bakımdan sorumlu olan başbakan ve ilgili bakanla (veya bakanlarla) birlikte kullanır. Bununla birlikte, devlet başkanının (özellikle cumhuriyetlerde) göreviyle ilgili olmayan konularda hukuki ve cezai sorumluluğu olabileceği gibi; göreviyle ilgili konularda yalnız “vatan hainliği” nedeniyle sorumluluğu vardır.

Bu nedenle, parlamenter rejimlerde “yürütme organı iki başlıdır”. Biri devlet başkanı, diğeri başbakan olmak üzere iki başlı yürütme organında, devletin birliğini temsil eden devlet başkanı partiler üstü ve sorumsuz iken, belirli bir siyasi partinin başkanı olan başbakan yasama organı önünde yürütülen hükümet politikasından sorumldur.

• Nihayet, “bakanlar kurulu da parlamento önünde sorumludur”. Parlamenter rejimlerde bakanlar kurulu üyeleri başbakan tarafından seçilir ve devlet başkanınca atanır. Başbakan, meclisin güvenini kazanacak bir bakanlar kurulu oluşturmak zorundadır. Siyasi anlamda parlamentonun güvenini yitiren bakanlar kurulu görevinden çekilmek zorundadır. Bakanlar kurulunun, güvenoyu alan hükümet programı ve politikalarının uygulanmamasından ya da yanlış uygulanmasından doğal kollektif sorumluluğu da vardır.

İngiltere’de XIII. yüzyıldan itibaren başlayan ve kademeli bir şekilde mutlak monarşiye sınırlar getirilerek anayasalı ve parlamentolu bir meşrutiyete dönüştürülen temsili demokrasi ve ona bağlı olarak gelişen parlamenter hükümet rejimi, ilk olarak XVIII. yüzyılda İngiltere’de doğmuş ve uygulanmış; XIX. yüzyıldan itibaren de diğer Batı ülkelerinde benimsenmiştir. Ülkemizde, 1876 Anayasası ile Türk siyasi hayatına giren çift meclisi “parlamenter hükümet rejimi”, 1909 Anayasa değişiklikleri ile tam bir “meşruti monarşi”ye dönüşen Devlet içindeki faaliyetlerinden sonra, 1921 ve 1924 Anayasalarının “meclis hükümeti” rejimine dayalı geçiş dönemlerini yaşamış; 1961 ve 1982 Anayasaları ile tekrar güçlerin ılımlı ayrılığına (işbirliğine) dayalı “parlamenter hükümet” rejimine dönüş yapmıştır.

b- İngiltere Parlamenter Rejimi:

İngiliz siyasi sistemi, çoğu ülkede yapıldığı gibi, önceden tasarlanarak belli teorik temellere göre uygulamaya konulan yapma bir sistem olmayıp, tamamen tarihi gelişmelerin ürünü olan ve olayların akışı içinde şekillenen bir sistemdir. Klasik parlamenter rejimin özelliklerinden olan “bağımsız ve sorumsuz devlet başkanı”, “siyasi sorumluluğu olan hükümet”, “yürütmenin parlamentoyu fesih hakkı”, tamamen tarihi olaylar içinde ve önceden tasarlanmaksızın kendiliğinden gelişmiştir.

Parlamenter rejimin yeni kurulmaya başladığı yıllarda siyasi hayatın dört önemli faal organı vardı. “Avam Kamarası”,”Lordlar Kamarası”, Kral” ve “Kabine”.  Zaman içinde Avam Kamarası, Lordlar Kamarası karşısında üstünlük sağlayarak yasama yetkisini tamamen kendi tekeline almış; Kabine de Kral karşısında güçlenerek yürütme yetkisinin tek sahibi haline gelmiştir. Bununla birlikte, gerek Lordlar Kamarası’nın gerek Kral’ın (Kraliçe’nin) İngiliz siyasi rejimi içindeki geleneksel denge unsuru olma özellikleri devam etmektedir.

Gerçekten, “Avam Kamarası”nın biri kanun yapmak diğeri hükümeti denetlemek olmak üzere iki önemli görevi vardır. Gerçi, İngiltere’de benimsenen “dar bölge tek türlü basit çoğunluk sistemi” seçimlerde sadece iki partinin mecliste temsiline olanak sağladığından, iktidari tek başına ele geçiren çoğunluk partisi hükümetinin, siyasi denetim mekanizmalarının çalıştırılarak düşürülmesi çok zordur. Bu açıdan, hükümetin Avam Kamarasındaki çoğunluk partisinin bir komitesi olduğu bile söylenebilir. Ancak, kanun yapma yetkisi Avam Kamarası’nın tekelindedir ve bu tekel kendisini özellikle mali konularda daha çok hissettirmektedir. Üstelik, Avam Kamarasındaki muhalefet partisi de “haşmetli kraliçenin muhalefeti” sıfatıyla yaptığı eleştirilerde, son zamanlarda daha çok düzenleme yapma yetkisi bulunan hükümet üzerinde etkili olabilmektedir.

Parlamentonun ikinci meclisi olan “Lordlar Kamarası”, bir kısmı asaleti veraset yoluyla geçen, diğer bir kısmı da Kral (Kraliçe) tarafından kendisine “asillik” ünvanı verilen üyelerden oluşmaktadır. Günümüzde sayıları 9000 civarında bulunan ve üyeleri maaş ve ödenek almayan Lordlar Kamarası, toplantılarını ortalama 40-50 üyeyle sürdürürler. Yetkileri olduğu halde uygulamada, “yasa önerisinde” bulunmayan Lordlar Kamarası, bugün Avam Kamarasından “onay alınmak üzere” gelen bütün kanunları aynen kabul eder. Gerçi Lordlar Kamarasının yasaları “veto” yetkisi vardır; ama bu yetkinin kullanılması halinde bile yasaların yürürlüğe girmesi engellenemez, sadece bir yıl geç yürürlüğe girmesine neden olur. Buna karşılık, Lordlar Kamarası, Avam Kamarası, tarafından suçlanan bakanları yargılayan ve ülkedeki tüm hu­ kuk ve ceza davalarını temyiz etmeye yetkili olan bir yüksek mahkemedir. Gerçi, bugüne kadar bir bakanın yargılanmasına fiilen hiç rastlanmamıştır; ama, hukuk ve ceza davalarına karşı temyiz mercii olma işlevini etkili bir biçimde sürdürmektedir. Bugün, ülkede kendi alanlarında ün yapmış asker, bürokrat, siyasetçi, bilim adamı, sanatkar, işadamı ve sporcuların doldurduğu Lordlar Kamarası, ülke sorunlarının tartışıldığı bir forum niteliği kazanmıştır.

İngiliz yürütme organının anlaşılması ise “Taç (Kral-Kraliçe)” kavramının açıklanmasına bağlıdır. Taç, İngiliz devletinde idare yetkilerinin tüm unsurlarını (Kraliçe, Başbakan, Kabine, Memurlar) içine alan “devlet kudreti” ile eş anlama gelmektedir. Dini bir törenle tahta geçen kral ya da kraliçe, hem İngiliz devletinin birliğinin temsilcisi hem de İngiliz kilisesinin başıdır. Mutlak monarşi devrinden kalma bu geleneğe göre “kral yanlış yapmadığından” sorumsuzluğu esastır. Başbakanı ve bakanları ataması, kanunları yayınlaması, Lordlar Kamarasına üye seçmesi, Avam Kamarasını feshetmesi, ordunun ve idarenin başı sayılması, dış politikayı yönlendirmesi, hep pratik olmaktan çok teorik değer taşıyan yetkileri arasındadır. Örneğin, XVIII. yüzyıldan bu yana yürürlüğe konulacak kanunlardan bir tek kanun bile geri çevrilmemiştir. Günümüzde Kralın (Kraliçenin) fiili iktidarının tamamı kabineye geçmiştir. Zaten yetkisiz sorumluluk olamayacağından, yetkilerle beraber tüm sorumluluk da kabineye geçmiştir.

“Kabine” adı verilen hükümet, Başbakanın başkanlığında üç kategori bakandan meydana gelmektedir. Birinci kategoride, daha çok geleneklere dayanan ve hükümet kararlarında etkili olmayan bakanlar (danışmanlar) yer alır. İkinci kategoriye giren bakanlar siyasi ve idari görev ve yetkilerle donatılmışlardır (devlet bakanları ve müsteşarlar). Üçüncü kategoriye giren bakanlar ise, Başbakanın seçtiği ve genellikle yirmi üyeden oluşan asıl kabinedir. Avam Kamarasındaki çoğunluk partisinin de lideri olan Başbakan, kabinenin tüm yetkilerini kendisinde toplamıştır. Kanun tasarılarının hazırlanmasında ve Avam Kamarasına sunulmasında son derece etkilidir. Haftada en az iki kez toplanan kabinenin başkanı Başbakan, devletin genel politikasının belirleyicisi olarak gündemi o tayin eder, üyelerarası anlaşmazlıkları çözer, kralla doğ­ rudan temasa geçer, gerekirse ondan parlamentonun feshini ister. İki parti sisteminin kabul edildiği İngiltere’de, yasama yetkisi neredeyse fiilen iktidar partisi (hükümet) ile Başbakana geçmiştir. Bununla birlikte, İngiltere’de çok güçlü olan kamuoyunun, muhalefetin ve iktidar partilerinin sıkı kontrolü altında çalışan Başbakan’ın, bu yetkilerini kötüye kullanması mümkün değildir.

Nihayet, İngiliz parlamenter sisteminde “yargı organları”, gerek hakimlerin yetişme tarzı gerekse adalet teşkilatının bağlı olduğu gelenekler sayesinde, parlamento ve hükümet karşısında tam ve mutlak bir bağımsızlık kazanmıştır. Bu bağımsızlığın bir sonucu olarak İngiltere’de “savcılık” makamı yoktur. Lordlar Kamarası, aynı zamanda Kralın en yüksek yargı organı sıfatıyla tüm ceza ve hukuk davalarının temyiz mercii olarak davaları inceleyip karara bağlamaktadır. Bu nedenle İngiliz Hukuku, özellikle Medeni Hukuk ve Ceza Hukuku alanında, kanunlardan çok örf ve adetler ile “Common Law” denilen mahkeme kararlarına bağlı olarak gelişmektedir. Sadece adi yargı teşkilatının bulunduğu bu ülkede, yargı organlarının sahip olduğu geniş yetki ve otorite sayesinde toplum çıkarları ile kişi hak ve özgürlükleri arasında uyumlu bir denge kurmakta, hukukun üstünlüğü ve kanun karşısında eşitlik ilkeleri, kişi hak­ larının korunmasında ve demokrasinin yerleşmesinde önemli bir rol oynamaktadır.

II-GÜÇLERİN SERT AYRILIĞINA DAYANAN HÜKÜMET SİSTEMİ: AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ ÖRNEĞİ BAŞKANLIK HÜKÜMETİ REJİMİ

A- SİSTEMİN GENEL ÖZELLİKLERİ

Temsili hükümet sistemlerinden biri olan başkanlık hükümeti rejimi, güçlerin birbirlerinden sert biçimde ayrılığı temeline dayanır. Bu rejimde, yürütme organı ile yasama organı görevlerini karşılıklı olarak birbirlerinden bağımsız bir biçimde kullanır. Hükümet ile yasama meclisi birbirlerinden tamamen farklı ve bağımsız iki ayrı organdır. Siyasi bakımdan çok güçlü ve geniş yetkilere sahip olan yürütme organının (hükümetin) başı, aynı zamanda devletin de başıdır. Bu özelliğinden dolayı başkanlık rejiminin demokrasi ile kişisel iktidarı birleştirdiği söylenebilir.

Başkanlık rejimi, İngiliz parlamenter rejimi gibi tarihi bir gelişim ve tecrübenin ürünü değildir. 1787’de Amerika’nın Philadelphia şehrinde toplanan kurucu meclisin görüşmelerinde düşünülüp tasarlanarak prensipleri belirlenmiştir. Tamamen insan kafasının ürünü ve teorik bir sistemdir. Bununla birlikte, ABD’de 1787 tarihli anayasa ile başkanlık rejimi oluşturulurken, İngiliz monarşisinden esinlenilmiştir. Bu bakımdan, ABD Başkanlık rejimi, meşruti monarşinin cumhuriyete dönüştürülmüş biçimidir. Başkanlık rejimi, genellikle ABD sistemini karakterize eden, ona damgasını vuran bir rejimdir. Bu rejimi kendi koşullarında geçerli demokratik yöntemlerle uygulayan tek ülke ABD’dir. ABD’deki uygulamayı esas alarak, başkanlık rejimini diğer hükümet rejimlerinden ayıran iki özellik şöyle açıklanabilir:

• Önce, başkanlık rejiminde “yasama ve yürütme birbirinden tamamen ayrı iki organdır”. Nasıl ki yasama organının üyeleri (senatör ve temsilciler) halk tarafından seçiliyoısa, yürütme organının başı olan başkan da halk tarafından seçilir. Başkanın yardımcılarının ve “sekreter” adı verilen bakanların meclis (Kongre) dışından olması gerekir. Başkan, başkan yardımcısı ve bakanların meclis (Kongre) toplantılarına katılmaları ve yasa önerisinde bulunmaları mümkün değildir. Başkan, bu konudaki görüş ve temennilerini “mesajlar” şeklinde açıklayarak yasama organını harekete geçirebilir. Yasama organı başkanın ve hükümetin faaliyetlerine kural olarak müdahale edemez. Çünkü, başkan ve yardımcılarının (bakanlar da dahil) yasama meclisi önünde siyasi sorumlulukları yoktur.
• Başkanlık rejimini diğer hükümet sistemlerinden ayırıcı ikinci özelliği, başkanın “hükümetin ve devletin başı olmasıdır”. Başkan yardımcıları ve bakanlar, başkanın “adamları” ve hükümet işlerinin yürütülmesinde onun yardımcılarıdır. Başkanlık rejiminde, devlet başkanı ile yasama organı arasında ilişkileri düzenleyen bağımsız bir bakanlar kurulu (veya yürütme organı) mevcut değildir. Yardımcıların ve bakanların atanmaları ve görevden alınmaları başkanın isteğine bağlıdır. Başkan, yardımcılarıyla ve bakanlarla toplantı yaparak onların görüşlerini alabilir.

Başkanlık rejiminin bu özellikleri, başkana halk tarafından seçilen yasama organı önünde de bir üstünlük sağlamaktadır.

B-BAŞKANLIK REJİMİNİN AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİNDE DOĞUŞU VE GELİŞMESİ

Amerika Birleşik Devletleri topraklarına ilk göç XVII. yüzyıldan itibaren başlamış ve değişik gruplar halinde değişik zamanlarda gerçekleşmiştir. Göç edenlerin büyük çoğunluğu da Ingiltere’de sefalet ve düşkünlük yaşarken, bu duruma bir son vermek ve zengin olmak düşüncesi ile yola çıkmıştır. Ancak bu değişik grupların hepsi için ortak bazı özellikler de bulunmaktaydı: Önce, hepsi de aynı ülkeden (İngiltere’den) göç eden bu insanların ortak dili İngilizce idi. Sonra, aynı derecede yoksul ve mutsuz kişilerden oluşan bu gruplar ancak “eşitlik” temelinin varolduğu bir topluluk oluşturmuşlardı. Amerika’da aristokrasi sınıfının yeşerememiş olmasının bir nedeni de buna bağlıdır. Nihayet, hemen hepsi anglo-sakson ırkına mensup olan bu insanlar, beraberlerinde İngiliz örf ve adetlerini (yani yasaya saygı, yerel hükümet kuruluşları halinde kendi kendini yönetmek, yasaların koruyuculuğunda yaşama, v.b.) ve anavatanda yürürlükte olan temsil, düşüncesi ile temsili sistem kuramlarını da getirmişlerdi. Bu nedenle, ABD’de temsili sistem kurumlarının yerleşmesi (iki meclis sistemi, güçler ayrılığı ilkesi v.b.), İngiltere’de olduğu gibi uzun asırlara gereksinim göstermemiştir. Amerika, bu kurumlan doğrudan uygulamaya koyma kolaylığına sahip olmuştur.

Böylece, Amerika’ya gelip yerleşmiş olan bu topluluklarda (özellikle İngiltere’den gelenlerde) daha başlangıçta “eşitlik”, “demokrasi” ve “özgürlük” düşünceleri yerleşmiş bulunuyordu. Kral da İngiltere’deki monarşik yönetime bağlılıklarını sürdüren bu topluluklara, kendi kendilerine siyasi teşkilat (federe devlet) kurmak ve bu yolla kendi kendilerini yönetmek hakkını ve ayrıcalığını tanıyordu. Özellikle hak ve ayrıcalıkların yazılı bir ferman halinde tanınması, Amerika’da yazılı hukuk ve yazılı Anayasa kurallarının (dünyada ilk olarak) yerleşmesine olanak sağlamıştır. Bunun sonucu, siyasal bakımdan anavatana (İngiltere’ye) bağlı bulunan bu topluluklarda (kolonilerde), daha ilk kuruluşlardan itibaren temsili sistem ve siyasi özgürlük ilkelerinin yürürlüğe konduğunu görüyoruz. Hemen hepsinde, İngiltere’de yürürlükte bulunan temsili sistem ilkelerine ve bu ilkelere göre kurulmuş demokratik kurumlara rastlıyoruz. Yasasız vergi alınamayacağı, vergi yasalarının parlamento tarafından hazırlanıp görüşüldükten sonra kabul edileceği, halkın temsilcilerini bizzat seçerek hükümeti parlamento aracılığıyla denetleyeceği, bireylerin birtakım “kutsal” hak ve özgürlüklerinin bulunduğu, mahkemelerin jüriler aracılığıyla yargılamada bulunacağı gibi… Bütün bu ilkeler ve kurumlar yanında, halkın da devlet işlerine doğrudan katılmasının sağlandığı görülür: Vergiye ilişkin yasalar dışında (bazı eyaletlerde vergi yasları da dahil), yasaların ancak halkoylaması ile kabul edileceği ve yürürlüğe gireceği, savaş ve barış kararlarının halk tarafından alınacağı gibi… Böylece, temsili demokrasinin temel ilke ve kurumlarının da yer aldığı bir yarı temsili veya yarı doğrudan demokrasinin bu kolonilerde zaman içinde gelişip yerleştiğine tanık oluyoruz.

Her ne kadar bu koloniler siyasal bakımdan anavatana ve anavatanın monarşik yönetimine (Taç) bağlı idiyseler de, kendi kendilerini az çok özgür ve bağımsız bir şekilde yönetmekteydiler: Herbirinin halk tarafından seçilen bir meclisleri ve kendine özgü “cumhuri” devlet şekli vardı. İstisnasız hepsinde “halk egemenliği”, “özgürlük” ve “eşitlik” ilkeleri yürürlükteydi. Bu koloniler bağımsızlıklarını ilan edip küçük birer devlet (federe devlet) durumuna girdikten sonra da, bu ilkeleri inançla ve kıskançlıkla korudular. Bugün bile ABD’yi oluşturan eyaletlerin (federe devletlerin) yönetim sistemleri incelenecek olursa, bundan 250 yıl önce kolonilerin siyasal örgütlerine ve yasalarına egemen olan özgürlük ve demokrasi ilkelerinin yürürlükte olduğu; bunların büyük çoğunluğunda temsili demokrasi ilkeleri ve kurumlan yanında, doğrudan demokrasi kurulularının da yer aldığı, bireyin sanki egemenliğin bir parçasına sahipmiş gibi ele alındığı ve siyasal örgütlenmede bu sıfatla rol oynadığı görülür.

Nitekim, bu ilkeler ve kurumlar ABD’nin ilk Anayasası hazırlanırken de gözönünde tutulmuştur. 4 Temmuz 1776’da ilan edilen ünlü “Bağımsızlık Bildirisi”nden soma hazırlanan 1777 Anayasası ile 13 koloni 13 devlet halini aldı ve daha çok bir devletler topluluğu niteliğinde olan “Konfederasyon” kurulmuş oldu. Fakat ortak düşman haline gelen İngiltere’ye karşı savaşı başarı ile sürdürebilmek için sıkı bir işbirliği ihtiyacı ve zorunluluğu da kendisini hissettirmekte gecikmedi. Nitekim, 1787’de toplanan Philadelphia Kongresi, başkan seçtiği G. Washington’un da çabalarıyla konfederasyon sisteminin yetersizliğini kabul ederek; dünyada ilk defa yeni bir siyasal örgütlenme biçimi olan “federasyonu” kabul etmiş. Hazırlanan ilk yazılı Anayasa’yla da federe devletler ve federal devletin yetkilileri ile karşılıklı ilişkileri belirlenmiş oldu. 1 Ocak 1789 yılında yürürlüğe giren ve günümüze kadar bazı değişikliklerle yürürlükte kalan bu Anayasa, ekleriyle birlikte 30 maddelik bir metindir.

C-ABD’NİN BUGÜNKÜ FEDERAL ANAYASASI VE TEMEL SİYASİ ÖRGÜTLENME İLKELERİ

Bugünkü Amerika Birleşik Devletleri Federal Anayasası, yazılı anayasalar içinde en eskisi (ilki), en planlısı, en esnek ve en açık olanı kabul edilir. Zamanında 3 milyonluk bir federe devletler birliği için hazırlandığı halde, bugün 200 milyonluk bir büyük devlet için kusursuz bir iş görmektedir. Bugüne kadar geçirdiği 26 ek değişiklik (Amendments), Anayasanın kapsamını genişletmiş ve geliştirmiştir. Bu değişikliklerden ilk on tanesi, federal yapılanmaya karşı çıkan (anti-fedeıalist) eyaletlerin anayasayı onaylamaları için şart koştukları “halklar bildirgesi” hükümleriyle ilgilidir. Gerçekten, 1789’da toplanan Philadelphia Kongresine katılan delegelerden Viıginia ve Maryland gibi büyük eyaletlerin temsilcileri federal devletin otoritesinin artmasını ve geniş tutulmasını öngören “federalist” görüşleri savunurken; küçük eyaletlerin temsilcileri ise federe devlet (eyalet) bağımsızlığm geniş tutan “anti-fedeıalist” görüşleri savunmuşlar; Anayasa’yı onaylamanın ön şartı olarak da vatandaşların hak ve özgürlüklerini Federal Devletlere karşı güvence altına alan bir “Haklar Bildirgesinin Anayasa’ya eklenmesini talep etmişlerdi. Bu taleplerin “federalist” eyaletlerce kabul edilmesi üzerine, ilk on değişiklik, kişi hak ve özgürlüklerini Federal Devlete karşı koruyan “Haklar Bildirgesi” hükümleriyle ilgili olmuştur. İlk on değişiklikten sonraki değişiklikler, anayasanın uzlaştırıcı ve dengeleyici niteliğini korumakla birlikte, çağın gereklerine uygun olarak federal otoritenin güçlenmesi yönünde bir gelişme sağlamıştır.

ABD Federal Anayasasını hazırlayanların İngiliz anayasa tarihi hakkında geniş ve köklü bilgi sahibi olmaları ile XVIII. yüzyı filozoflarının “bireyci özgürlük” anlayışları, bu Anayasa’da derin etkileri ve yansımasıyla hemen kendini göstermiştir. Yüzyılların ürünü olan Ingiliz Anayasasının kökleşmiş ve gelişmiş (çift meclis sistemi, yargıç güvencesi, v.b.) kurumları alınırken; sakıncalı bulunan (krallık gibi) kurumları terkedilmiştir. Ayrıca Montesquieu’nün “Kanunların Ruhu” ve Rousseau’nun “Toplumsal Sözleşme” eserlerinden yararlanılarak, bireysel hak ve özgürlükler güvence altına alınmıştır. Özellikle Montesquieu’nün “güçler ayrılığı” ilkesi, Anayasa’nın hazırlanmasında temel alman en etkili yapı taşlarından olmuştur. Çünkü, “güçler ayrılığı” ilkesi, yasama, yürütme ve yargı güçlerinin (erklerinin) ayrı ayrı ellerde (organlarda) toplanarak birbirlerine karşı fren vazifesi görmesi bakımından, bireysel hak ve özgürlükleri garanti altına alan en önemli ilke olarak kabul edilmiştir. Bugün de Federal Anayasanın temelini oluşturan bu önemli ilke gereğince, yasama, yürütme ve yargı organları birbirlerinden hemen hemen tümden ayrılmış; ilişkileri tamamen karşılıklı “denge ve denetim” esası üzerine oturtulmuştur.

ABD Federal Anayasasında bireysel hak ve özgürlüklerin garanti altına alınmasını sağlayan bir başka faktör de Anayasanın “yazılı” olmasıdır. O güne kadar bütün ülkelerde ve bu arada İngiltere’de yürürlükte bulunan “geleneksel anayasa” anlayışından vazgeçilerek; ilk defa “yazılı olarak” belirtilmesi, bireysel hak ve özgürlüklerin anayasal güvence altına alınmasını sağlamıştır. Özellikle, İngiltere’de parlamentonun her zaman sınırsız, üstün yetkilere sahip ve herşeyi yapmaya güçlü bir organ olarak kabul edilmesi, kişi hak ve özgürlüklerinin “yazılı” olarak garanti altına alınmasında önemli etken olmuştur. Gerçekten, İngiltere’de, parlamentonun yasaları istediği gibi değiştirmek, Anayasa kurallarını kaldırarak yerine yenisini koymak, bireysel özgürlükleri azaltmak veya çoğaltmak, krallığı kaldırmak veya hanedanı değiştirmek gibi hakları vardır ve buna gücü yeter. Oysa Amerikalılar, yasama organının bu kadar geniş ve sınırsız yetkilere sahip olmasını kabul etmemişler; bütün siyasal organ ve kurumların (yasama, yürütme ve yargının) yetkilerini Anayasa ile belirlemişlerdir. Bu sınırların dışına çıkmak Anayasa organları için olanaksızdır; çıktıkları anda, yasal olmayan bir işlevde bulunmuş sayılırlar ve bunun hiçbir hükmü olmaz. İşte, Federal Hükümetin yetki sınırlarının bu şekilde belirtilmiş olması, bireysel özgürlüklere aykırı hareket edilmesini önlemek amacını gütmüştür. Ekleyelim ki, bu sınırlar belirlenirken federe devletlerin de haklarını korumak gözönünde bu­ lundurulmuştur.

Bireysel özgürlükler yanında, Federal Anayasa’ya egemen olan diğer bir ilke de, egemenliğin (devlet iktidarının) halktan (ulustan) gelmesi ilkesi olmuştur. Bunu, bütün siyasal örgütün seçim sistemine dayanması ilkesi belirler. Biraz sonra da göreceğimiz gibi, başkanlık rejimi ile yönetilen Federal Devletin, Cumhurbaşkanı da dahil olmak üzere, bütün organları halk tarafından ve genel seçim yöntemi gereğince seçilmektedir. Öyleyse Amerika Birleşik Devletleri Anayasasında, klasik demokrasinin daha önce gördüğümüz iki büyük esası benimsenmiştir: Egemenliğin halka (ulusa) ait olması ve bireysel özgürlük.

Bu iki büyük temel üzerine kurulan Federal Devlet, bugün 50 eyaletten (federe devletten) oluşmuştur. Bu 50 devletin her birinin kendine özgü bir devlet teşkilatı ve bir hükümet şekli vardır. Her federe devlette halk tarafından seçilen bir “yasama” ve “yürütme” organı yanında, yine halk tarafından seçilen bir “yargı” organı mevcuttur. Yasama organı federe devlet sınırları içinde yürürlüğe konulacak yasaları hazırlamakla birlikte, halk da “refarandum”, “halk vetosu” veya “halk teşebbüsü” gibi doğrudan demokrasi kurumlan ile yasama faaliyetine katılmaktadır. Bundan başka, hemen her federe devletin “Governor” denilen (Eyalet Valisi) bir başkanı vardır ve yürütme yetkisi ona devredilmiştir. Başkan halk tarafından seçilir. Ayrıca, her federe devletin kendine özgü bir yargı teşkilatı vardır ve yargıçlar da genellikle halk tarafından seçilirler. Her federe devlet Anayasasında, Locke’un ve Rousseau’nun düşüncelerinin özeti olan insan ve yurttaş hakları bildirileri yer almıştır.

Bugünkü Federal Devlet, bütün bu federe devletlerin üzerinde bir tüzel kişiliğe sahiptir. Bu nedenle Feredal Devletin yetkileri oldukça geniş ve otoritesi çok büyüktür. Federal Devlete tanınan yetkiler arasında savaş ilan etmek, barış anlaşması yapmak, dış politikayı belirlemek, ulusal orduyu kurmak, federal mahkemeler kurmak, mali işleri ve bütçeyi hazırlamak, dış ticareti ayarlamak, vergileri belirlemek ve toplamak, posta işlemi yönetmek, bireylerin herhangi bir federe devletin adaletsizliğine uğramamasını sağlamak gibi yetkileri vardır. Federal organlar (yasama, yürütme, yargı) ancak kendilerine Anayasa ile tanınmış olan yetki sınırları içinde görev yaparlar. Anayasa’nın Federal devlete tanımadığı veya federe devletlerce açıkça reddedilmeyen yetkiler, doğrudan doğruya federe devletlere ait sayılır ve onlar tarafından kullanılır. Bu yetkilere, Federal devlet hiçbir şekilde karışamaz. (Bu yetkilerin listesi Federal Devlet Anayasa’nın 1. maddesinde yazılıdır.)

Federal Devlet Anayasası ve siyasi örgütlenme ilkeleri ile ilgili bu bilgilerden sonra, şimdi “Başkanlık Rejimi” ile yönetilen Federal Devletin organlarını inceleyelim.

D- YÜRÜTME ORGANI: AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ BAŞKANI

Federal Anayasaya göre yürütme gücü doğrudan doğruya Amerika Birleşik Devletleri başkanına devredilmiştir. Bir başka deyişle, bütün yürütme yetkileri bir tek kişiye (başkana) bırakılmıştır. Böylece, yürütme organı “başkan”dır demek yanlış olmaz.

Gerçekten, Amerika Birleşik Devletlerin’de siyasal rejimin en göze çarpan özelliği, federal yürütme yetkisinin Birleşik Devletler Başkanına verilmiş olmasıdır. Diğer demokrasi sistemlerinde devlet başkanı ile hükümet başkanı yarı ayrı kişiler oldukları halde, ABD Başkanı hem devlet hem de hükümet başkanlığını kendinde birleştirmiştir. Başlangıçta, ulusun şefi iken sonradan hükümet şefi haline gelen başkan, birçok yetkilere de sahip olmuştur. Zaman içindeki bunalımlar ve zor sorunlar (savaş, barış, ekonomik problemler) yetkilerin bir merkezde toplanmasını gerekli kıldığı gibi, başkanın sorumluluklarının da artmasına neden olmuştur. Amerika Birleşik Devletleri siyasal sistemine “Başkanlık Rejimi” adı verilmiş olmasının nedeni de böylece daha iyi anlaşılmış olmaktadır.

Başkanlık Rejimini ülkeye yerleştirenler Amerikan büyük başkanları olmuştur. Başkanlık kurumunun gelişimi, hükümetin kararlı duruma gelişini de pek güzel anlatır. Siyasal faaliyetlerin başta gelen kişisi başkandır. Başkan ulusun tek ve sürekli organıdır. Ulusun kaderinden sürekli sorumlu olan yalnız odur. Bütün yürütme gücü başkanın elindedir. Wilson, “Başkan, hukuksal olarak ve vicdanen elinden geldiği kadar güçlü olmakta serbesttir” diyordu. Gerçi, başkanın yanında “sekreter” adı verilen bakanları da vardır. Ama, başkan bunları dilediği zaman görevden alabilir. Üstün oy ve son söz, yani karar, başkanındır. Lincoln’ün “yedi hayır bir evet, evetler kazanır” sözü ünlüdür. Bununla birlikte, başkanın yasama yetkisi olmadığı gibi yargı denetimine de tabidir. Verdiği emirleri yargıç bozabilir.

1- Başkanın Seçimi

Başkan ve Başkan yardımcısı seçilebilmek için, adayların Amerikan vatandaşı olarak doğmuş olmaları, 35 yaşını bitirmiş olmaları ve en az dört yıldan beri Amerika’da yerleşmiş olmaları gerekmektedir (Any.md/11,5) Başkanlık süresi dört yıl olup, bir kimse arka arkaya iki dönemden fazla başkanlığa seçilemez (21 Şubat 1951 yılında 22. değişiklik).

Başkan ve Başkan Yardımcısı “iki dereceli seçim” ve “genel oyla” seçilir. İlk aşamada “ikinci seçmenler” seçimi yapılır. Sonra bunlar başkanı seçerler. Her federe devlet, seçimi liste yöntemine göre yapar. Başkanlık ikinci seçmenlerinin, kendi parti adayına oy vermeleri gelenek olmuştur. Bir partinin kazandığı ikinci seçmenlikler sayısı belli olur olmaz, başkanın da kim olacağı belli olur. Partilerden birinin tam desteğini almayan bir adayın başkan olarak seçilmesi mümkün değildir.

Uygulama şöyledir: Federe devletlerde, önce, her partinin kendi başkan adayını belirleyecek olan Parti Kurulu (şura) delegeleri seçilir. Sonra bu delegeler toplanıp partinin başkan ve yardımcı adayını belirlerler. Daha sonra seçmen topluluğunu meydana getiren vatandaşlar kendi partilerinin ikinci seçmenlerini seçerler. İkinci seçmenlerin sayısı, her devletin Kongreye vereceği Senato ve Temsilciler Meclisi üyesi sayısı kadardır. Fakat ikinci seçmenlerin, Senato ve Temsilciler Meclisi üyesi ya da ABD adına resmi ya da fahri bir görevde bulunmuyor olmaları gerekir (Any.md.l 1,2). Oylama, ülkenin her yanında belli bir günde yapılır. Oy alanların birer cetveli yapılır ve imzalanarak mühürlü zarflar içinde Senato başkanlığına gönderilir. Bu zarflar Kongre önünde açılır ve oylar sayılır. Böylece, her partinin çıkaracağı ikinci seçmen sayısının bilinmesiyle, başkanın kim olacağı bilinmiş olur. İkinci seçmenlerden en çok oy alan başkan adayı, ABD Başkanı seçilmiştir.

Seçim sistemine göre, devletlerin herbirinde oyların doğrudan yüzde elli birini almış olan partinin başkan adayı, ikinci seçmenlerin tümüne sahip olur. Bu nedenle, doğrudan kullanılan oyların sayısına oranla ikinci seçmen sayısının çok yüksek olduğu durumlarla karşılaşılabilir:

1948 seçimlerinde California, İllinois ve Ohio devletlerinde Truman’ın mensup olduğu Demokrat Parti 5.353.533 oyla 78 ikinci seçmen çıkarmış; Cumhuriyetçi Parti Başkan adayı Dewey için verilen 5.289.163 oya karşılık ise bu parti hiç ikinci seçmenlik kazanamamıştı. Aradaki 64.370 oy farkı 78 ikinci seçmenlikten hiçbirinin elde edilememesi sonucunu doğuruyordu. Görüldüğü gibi, ABD’deki uygulamada ilk seçmenlerce verilen oy sayısının yansıdan çoğunu almış olan bir başkan adayı, ikinci seçmenlerin tümünü kazanabilmektedir.

Başkan, 20 Ocak’ta göreve başlar. Geleneksel olarak Yüksek Mahkeme Başkanı önünde and içer. Capitole’de yani Kongre binasında bir söylev verir ve Beyaz Saray’a yerleşir. Gerçi bugün hiçbir başkan (4+4=8) sekiz yıldan veya başkan yardımcısı iken başkanlığa gelmişse on yıldan fazla başkanlıkta kalamaz. Washington üçüncü defa seçilmeyi reddederek böyle bir gelenek kurmuştu. Fakat, Franklin D.Roosevelt 1944’de dördüncü defa seçilmişti. Bu durum 1951’de Anayasa’nın değiştirilmesine neden oldu ve değişiklik üst üste iki defadan fazla başkan seçilmeyi yasak etti.

Bugün başkanlık seçimleri büyük bir bayram havasında geçer. Büyük kitleler federasyon için seferber olur; ülkedeki birlik ve beraberliğin farkına varılır. Aynı tarihte yapılan kongre üyeleri seçimi ikinci plana itilir; çünkü dört yılda bir yapılan “milli maç” çok daha önemlidir; kazanan kısa zamanda “ulusal kahraman” sayılacaktır.

Ölüm, çekilme, düşürülme veya yetersizlik durumlarında başkan yardımcısı başkanın yerine geçer. Bu nedenle, partiler başkan ve başkan yardımcılığı için adayları belirlerken, Başkan adaylarının seçilme şansını da yükseltmek için, Başkan Yardımcısı adaylarının daha geniş çevreden oy alabilecek olmasına önem vermektedirler. Örneğin, başkan adayı kuzey bölgesini temsil ediyorsa, yardımcısı güneyden seçilmektedir. Başkanla aynı zamanda ve aynı yöntemle 4 yıl için seçilen başkan yardımcısı, Anayasa gereği Senatonun başkanıdır (md. 1/3,4). Son yıllarda başkanların direktifleriyle yabancı ülkelerle ilgili birtakım temsil görevleri üstlenen başkan yardımcıları, içinde bulundukları “pasif’ konumları nedeniyle, ilk başkan yardımcılarından Marshall tarafından şu şekilde tanımlanmıştır: “Onların olan biten herşeyden haberi bulunmakla birlikte, hiçbir şeyde payları bulunmamaktadır.”

2- Başkanın Görev ve Yetkileri:

a- Dış İlişkilerin Yürütülmesi:

En önemli görevlerinden biridir. Bu görev başkana diğer devletlerle anlaşmalar yapmak yetkisini verir. Ancak, bu yetkisini kullanırken Senatonun da düşüncesini almak zorundadır. Çünkü sonradan anlaşmayı Senatonun üçte iki çoğunlukla onaylaması gerekir. Örneğin, Başkan Wilson’un kendi hazırladığı ve imzaladığı Versailles Anlaşmasını Senato onaylamamıştı.

Bundan başka, ABD Başkanı yabancı ülkelere Senatonun onayı ile elçiler, konsoloslar ve diğer diplomatik kişileri gönderir, yabancı ülke elçilerini ve diplomatlarını kabul eder.

b- Federal Hükümetin Yönetilmesi:

ABD Başkanı özellikle savaş halinde çok büyük yetkilere sahip olur. Ordulara ve bütün silahlı kuvvetlere komuta etmek kendisine aittir. Başkan ABD ordusunun ve donanmasının başkomutanıdır. Federal Anayasa, başkanın “yasaların sadakatle yürütülmesini gözetmek”le yükümlü olduğunu söyler. Bunun için, gerekiyorsa silahlı kuvvetleri kullanmaktan kaçınmayacaktır.

Gerçi, Kongrenin izni olmadan savaş ilan edemez; ama, ABD’nin güvenliğini sağlamak amacıyla bir yere asker gönderme yetkisi vardır. 1950 yılında Başkan Truman’ın Kore’ye; 1962’de Başkan Kennedy’nin Küba’daki Sovyet fiizüleri için abluka kararı alması; Başkan Bush ve Clinton’un Irak’a silahlı müdahale kararları alması, hep kendisine verilen “başkomutanlık” yetkisinden kaynaklanmaktadır. Başkanın bu yetkisi savaş hallerinde daha fazla gelişmektedir. Nitekim, 1. ve 2. Dünya savaşlarında Kongre, Başkanın üretim, dağıtım, haberleşme ve depolama tesislerine el koyabileceğini öngören çeşitli yasalar çıkarmıştır.

Bundan başka, yasaların sadakatle yürütülmesi amacıyla tüzükler ve genelgeler de (Executives orders and proclamations) çıkarır. Başkan, yürütme örgütünün faaliyetlerini her gün denetlemek durumundadır. Bu amaçla, yürütme organının her bölümünün en üst görevlisinden kendi bölümlerinin faaliyetleriyle ilgili herhangi bir konuda yazılı rapor isteyebilir (Any.md. 11/2,1). Her türlü iç ve dış istihbarat bilgileri elinin altında bulunan başkanın, şiddet olaylarını bastırmak gerekçesiyle silahlı kuvvetleri herhangi bir eyalete, eyalet valisine danışmadan gönderme yetkisi vardır. Yürütmenin çeşitli hizmet birimleri arasında çıkan uyuşmazlıkların “hakemliğini” de başkan yapar. Ayrıca, başkanın cezaları bağışlamak, değiştirmek, yerine getirilmesini geciktirmek yetkileri de vardır.

Kongre, başkanın yürütmeyle ilgili yetki sınırlarını istediği gibi genişletebilir; ama başkanın anayasal yetki alanını daraltamaz. Bu anlamda kongre, federal programlara yetki sağlayan kanunları her çıkarışında,”bu programın yürütme sorumluluğunu başkanlık kontrolünde olmayan bir kuruluşa vermedikçe” başkanlık yetkilerini de genişletmiş olmaktadır. Özellikle, ekonomiyi geliştirmek ve verimliliği arttırmak amacıyla, yürütmenin çağın gereklerine uygun bir yapıya kavuşturulması konusunda Kongre, başkana geniş ölçüde yarı-kanun koyucu, yarı-yargısal işlevler yükleyen çok önemli yetkiler verebilir. Örneğin, 1971 yılında Kongre tarafından verilen “enflasyonla mücadele gerekli tedbirleri alma yetkisi”ne dayanarak, Başkan Nixon bütün ülkede ücretler fiyatlar ve kiraları dondurma kararı almıştır. Bugün ülkenin hazine işleri dahil, ekonominin yönetimiyle ilgili işler başkanın zamanının çoğunu almaktadır.

c- Veto Yetkisi:

Başkanın yasa yapılması bakımından kullandığı bir haktır. Kendisine gönderilen bir tasarıyı on gün içinde vetoda bulunarak yasanın yürürlüğe girmesinin önüne geçer. Yasanın ikinci kez görüşülmesini ister. Bu ikinci görüşmede yasanın üçte iki çoğunlukla kabul edilmesi gerekir ki, yasalaşabilsin. Washington, başkanlığı sırasında veto yetkisini sadece iki defa kullanmıştı. Başkan Cleveland, iki dönem (8 yıl) başkanlık etmiş ve 414 veto kullanmıştı. Bu yüzden “vetocu başkan” diye anılmaktadır. Roosevelt’in on iki yıl süren başkanlığında ise, bu yetki 631 defa kullanılmış; bunlardan 10 vetosu Kongre tarafından reddedilmişti. Kongrenin veto edilen tasarıyı yeniden üçte iki çoğunlukla oylaması enderdir; geri gönderilen tasarıların ancak onda birinin yeterli sayı (2/3) ile kabul edildiği görülür.

d- Yıllık Mesaj ve Mesajlar:

Başkanın görevlerinden biri de, “Kongreye zaman zaman birliğin durumu hakkında rapor vermek ve zorunlu ve uygun bulduğu önlemlerin incelemesini önermektedir.” Bu rapor, uygulamada “yıllık mesaj” durumuna gelmiştir. Ocak ayı birleşiminde birarada toplanan her iki Meclis (Kongre) önünde siyasal programını kendi okur. Çıkarılmasını uygun gördüğü yasalara dikkati çeker.

Bundan başka, ABD Başkanının yasa önerisinde bulunma yetkisi yok ise de Kongreye gönderdiği mesajlarla yasa haline gelmesini istediği konuları yasa yapacak organa bildirebilir. Bu mesajlar, “yıllık mesaj” dışında, başkanın zorunlu ve uygun gördüğü zamanlarda Kongreye gönderilir.

Başkan, her hafta yaptığı basın konferansları yoluyla kamuoyu ile kurduğu ilişkiyi sürekli korur.

e- Atama İşleri:

Başkanın en önemli yetkilerinden biridir. Yürütme görevini yerine getirmek için, başkan bir yandan federal memurları, öte yandan yürütme kollarının başı “sekreterleri” (bakanları) kendisi atar. Özellikle Başkan Jackson tarafından başlatılan “Spoil System” (Ganimet Sistemi) ile her seçimden sonra yönetici kadrolara, kendisine yardım eden parti üyelerini ve siyasal dostlarını getirmesi, bu yönetimin makamlarını birer ödül olarak vermesi gelenek olmuştur. Öteki partinin başka adayı seçildiğinde de aynı yönteme başvurmakta; o da “Spoil System”i uygulayarak yönetim mekanizmasını fiilen kendisine bağlamaktadır. Bu atamaları”memurlar”, ”sek- reterler” (bakanlar) ve “kişisel yardımcılar” şeklinde inceleyebiliriz.

aa- Federal Devlet memurlarını atama yetkisi başkana aittir, fakat, bazı küçük memuriyetler bunun dışındadır. Anayasa gereği bu memuriyetlere Kongre tarafından atamalar yapılır. Ayrıca, başkana ait olan bu yetki “salt (mutlak)” değildir; çünkü, başkan tarafından yapılacak atamaların Senato tarafından onaylanması gerekir.

Başkanın atamakla yükümlü olduğu memurların sayısı o kadar çoktur ki, bütün bunlarla doğrudan kendisinin uğraşması kolay değildir. Bu nedenle başkan, bu işi eyalet senatörlerine bırakır. Böylece ortaya çıkan geleneğe göre, senatörler federal memurların atama işini büsbütün üzerlerine almışlardır. Bundan da, “senato geleneği” denilen bir uygulama doğmuştur: Senatörler tarafından önerilen kimseleri atamayan başkana karşı, Senato ortak bir cephe almakta ve onun atadığı kimseleri onaylamamaktadır. Bu nedenle başkan, genellikle senatörlerin önerdiği kimselerin atamasını yapar.

Bundan başka, memurların atanması konusunda senatonun onayını almak durumunda kalan başkan, bunların görevden alınmasında tümden serbesttir. Sadece, Anayasaya göre görevlerinden uzaklaştırılamayacak olan “yargıçlar” hakkında böyle bir yetkisi sözkonusu olamaz.

bb- Başkan, tümden kendi buyruğunda ve ancak direktifi çerçevesinde iş görmek zorunda olan sekreterlerin (bakanların), Senatonun da onayını alarak, kendisi serbestçe atamasını yapar. Senatonun bir sekreterin atamasını onaylamaması pek ender görülür. Bunlar, birer “bakan” olmaktan çok, temelleri başkan tarafından belirtilen politikayı izlemekle yükümlü birer memur, başkanın “sekreter”i durumunda bulunan kimselerdir. Sayıları 13 olan sekreterler, başkana yardımcı olmak amacıyla devlet departmanlarının başında bulunurlar. Dış İşleri Departmanı, İç İşleri Departmanı, Adalet Departmanı, Çalışma Departmanı, Hazine Departmanı, Ulaştırma Departmanı, İmar ve İskan Departmanı, Enerji Departmanı, Savunma Departmanı, Ticaret Departmanı, Ulusal Eğitim Departmanı, Sağlık ve Sosyal Yardım Departmanı, Tarım Departmanı.

Sekreter, Kongre üyeleri arasından seçilemez. Her yönden başkana bağlıdır. Başkanın politikasını ve göstereceği hareket biçimini izlemek zorundadır. Aksi halde başkan kendilerini görevden alabilir. Sekreterler, kongreye karşı değil, Başkana karşı sorumludurlar. Parlamenter devletlerde ise sorumluluk kabineye ait olur. Oysa, ABD’de kabine diye birşey yoktur. Birarada toplandıkları zaman, çeşitli işlerin müdürleri gibi toplanırlar. Çünkü her birisi, bir devlet sekreterliğinin başındadır. Hükümet işlerinden sorumlu olan, Başkanın kendisidir. Başkan, kişisel sorumluluk altındadır. ABD’de yalnız Başkanın siyaseti güdülür. Bunu da sekreterler aracılığıyla yürütür. En önemlisi, “Dış İşleri Sekreteri’dir. Kongre önünde sorumlu olmayan bu sekreterlerin, Başkana bağlı olmalarına karşın, oldukça geniş karar verme serbestleri vardır. Başkan Truman zamanında sekreterler, çok geniş yetki alanlarına sahip olmuşlardır.

cc- Yüklendiği ağır sorumluluk ve kullandığı önemli yetkiler nedeniyle, başkanın ayrıca birçok kişisel yardımcıya gereksinmesi vardır. Roosevelt zamanından bu yana başkanın kişisel yardımcıları bir kurul halini almıştır. Buna, “Başkanlık Dairesi” denir. Başkanlık Dairesinde çeşitli şubeler kurulmuştur. “Beyaz Saray Ofisi”, “Bilim ve Teknoloji Dairesi”, “Bütçe ve Yönetim Bürosu”, “Ekonomik Danışma Konseyi”, “Ulusal Güvenlik Konseyi”, “Çevre Koruma Konseyi” gibi… bütün bu hizmetler “kabine”nin yerini tutmaktadır denilebilir. Çünkü, başkan dev federal idari yapıyı bu örgütler aracılığıyla yönetmektedir.

Başkanı, hemen her alanda denetleyen Kongredir. ABD Anayasası ile kurulmuş olan “Denet ve Denge Sistemi” denilen siyasal rejim, bir federal hükümet sistemi olarak karşımıza çıkar. Federal Devlet, yasama ve yargı gücüne, ayrıca bu güçleri kullanacak organlara da sahiptir. Şimdi yasama organına bir göz atalım.

E- YASAMA ORGANI: KONGRE

1- Kongrenin Yapısı

Federal Anayasanın 1. maddesine göre bütün yasama yetkilerini kendinde toplayan kongre, iki ayrı meclisin oluşturduğu bir organdır. Bu meclislerden “Senato” federe devletlerin; Temsilciler meclisi ise bütün federasyon halkının temsilcilerinden oluşur. Aslında, federasyon tipi devletlerde çift meclis bulunması bir bakıma zorunludur. ABD’deki bu sistem, 1848 yılında, İsviçre Federal Devleti tarafından da aynen kabul edilmiştir.

a- Senato

Kongreyi oluşturan meclislerden biri olan Senato, sadece ikinci yasama meclisi değil, aynı zamanda Federal Devleti meydana getiren eyaletlerin federasyonda temsilini sağlayan bir organdır. Senato, her eyaletin göndereceği ikişer üyeden oluşur. Bu üyelere Senatör adı verilir. Senatonun 50 federe devleti temsil eden 100 üyesi vardır.

Senatörler her eyaletin halkı tarafından doğrudan seçim yönetimiyle seçilir. Senatörlük süresi 6 yıldır. Senatonun üçte biri her iki yılda bir yeniden seçilir. Senatör olabilmek için 30 yaşında olmak, 9 yıldır Amerikan yurttaşı bulunmak ve adaylığını koyduğu eyalette oturmak koşulu vardır.

Senatoya ABD Başkan Vekili başkanlık eder. Başkanın oy hakkı yoktur; ancak oyların eşitliği durumunda oylamaya katılır. Senato, ABD Başkanım yargılayacak olursa (Vatana ihanet gibi ağır suçlardan) başkanlığa Federal Yüksek Mahkeme Başkanı geçer.

Senatoda söz hakkı süre ile sınırlı değildir. 1957 Ağustosunda bir senatör, aralıksız olarak 24 saat 19 dakika konuşmuştu. Bir yasa tasarısının çıkmasını engellemek isteyen üyeler bu yola başvurarak kürsüye çıkıp istedikleri kadar konuşabilirler. Buna “Filibustaring” denmektedir.

1846 yılında uygulanan bir engelleme hareketiyle, konuşmacılar arka arkaya iki ay süreyle kürsüye gelerek konuşmuşlardır.

Senatonun yasama faaliyetine katılması yanında, gerek federal memurların ve sekreterlerin atamalarını onaylamak gerek dış ilişkilerin düzenlenmesinde yetkilerini kullanmak bakımından yürütme faaliyetine de katılır. Nihayet, Temsilciler meclisi tarafından suçlanan memurları yargılamak da senatoya düşer (İngiltere’deki gibi).

b- Temsilciler Meclisi

Kongrenin diğer meclisidir. Eyaletler halkının, yani ülke nüfusunun tümünü temsil eder. Temsilcilerin seçimi, nüfus sayısına göre (Any.md.21) yapılır. 1987 yılı itibarıyla her 519 bin kişiye bir temsilci seçilir. Her devletin (eyaletin), nüfusu 519 binin altında da olsa, bir temsilcisi bulunmak zorundadır. “Temsilci” seçebilmek için en az 25 yaşında olmak, 7 yıldır Amerikan yurttaşı bulunmak ve adaylığını koyduğu eyalette oturmak (Any.md. 1/2,1) koşulu aranır.

“Seçmen” olabilmek için gerekli koşullarını ise her eyalet kendisi serbestçe belirler; ancak, hiçbir eyalet 18 yaşından büyük vatandaşlarını vergi vermemesi veya ırk, renk, cinsiyet ve inanç ayrılığına dayanan düşüncelerle oy hakkından yoksun bırakamaz. Buna karşılık, özellikle Güney eyaletlerinde, “Vergi yükümlülüğü” ve “belirli bir öğrenim düzeyi” arayan yasal koşullarla, zencilerin oy hakkından yoksun kılınmak istendiği görülmektedir.

Temsilciler Meclisi üyelerinin seçim süresi iki yıldır. Seçimler bütün ülkede aynı günde (çift yılların kasım ayının ilk pazartesinden sonraki Salı günü), Senato üçte bir yenileme seçimleriyle birlikte yapılır.

Temsilciler Meclisinin yetkileri Senatonunkine benzemez; sadece yasaların hazırlanması işiyle uğraşır. Yasa önerisinde bulunmak hakkı sadece Temsilciler meclisi üyelerine (ve senatörlere) tanınmıştır. Hükümetin yasa önerisinde bulunmak hakkı yoktur. (Oysa, özellikle parlamenter rejimin uygulandığı ülkelerde yasa tasarısını hükümet hazırlar). Federal memurların ve ABD Başkanının suçlanması görevi de Temsilciler Meclisindedir. Bu meclisin başkanlığını “Speaker” yapar.

2- Kongrenin Görev ve Yetkileri

Yasama yetkisi Kongrede olmakla birlikte, yetkilerin oldukça kısıtlı olduğu görülür. Anayasa’nın 1. maddesinde Kongrenin görevleri şöyle sıralanmıştır: Para basmak, vergi koymak, borçlanmak ve borç ödemek, ticareti düzenlemek, vatanı korumak, genel refahı sağlamak, telif haklarına, vatandaşlığa, iflasa, deniz suçlarına ilişkin yasaları yapmak, askere çağırmak ve savaş ilan etmek, posta ve ulaştırma işleriyle uğraşmak, federal mahkemeleri kurmak, bürokraside yeni yönetim birimleri (Agencies) teşkil etmek gibi…

Bir yasanın meydana gelebilmesi girişimi, iki meclisten herhangi birinde başlayabilir. Yalnız, vergi yasalarında girişim temsilciler Meclisindedir. Yasa önerisi gelirgelmez hemen bastırılır ve yetkili “Komisyon”a gönderilir (komisyon sistemi Amerikan Kongresinin temelini oluşturur). Komisyon öneriyi inceler, gerekirse alt komisyon kurar, tasarı ile ilgili kimseleri ve uzmanları çağırıp düşüncelerini sorar. Her ne kadar Kongre tarafından bilgi toplama amacı olarak kullanılıyor ise de, komisyonların yaptıkları incelemeler başkan ve yönetim birimleri (departmanlar) üzerinde bir denetim mekanizması olarak da işletilmektedir. Zira komisyonlar, gerektiğinde devlet sekreterlerini (bakanları) de çağırarak gerekli açıklamalarda bulunmasını isteyebilir. Hatta olayın niteliğine göre, komisyonlar zaman zaman soruşturma yapan birer mahkeme niteliğine de bürünebilirler. Denebilir ki, yasama ile yürütme organları arasındaki tek ilişki de bu komisyonlarda sözkonusu olur. Bu ilişki genellikle gizli tutulur ve kamuoyuna açıklanmaz. Nitekim, komisyona bilgi vermeye giden bakanlar, bu işi kimseye görünmeden ve hiç kimse duymayacak şekilde yaparlar. Sonunda komisyon bir rapor düzenler ve öneri meclisteki yasa taslakları arasına girer. Öneri, çoğu zaman görüşülmeksizin oylanır. Görüşmeye konu olacağı zaman meclis, komite (Committee of the Whole) olarak toplanır. Bu arada söz süresi beş dakikaya iner.

Meclislerin birinde oylanan tasarı ötekine gelir. Burada, ya olduğu gibi kabul edilir, ya değiştirilir, ya da reddedilir. Olduğu gibi kabul edilmişse, imza için başkana gider. Değiştirilmişse tekrar ilk meclise gönderilir. Red olunmuşsa “karma komisyon”a verilir.

Tasarıya yasa niteliği verecek olan başkanın imzasıdır. İmza ile b irlikte metnin tümü yasalaşır.

Şayet vetosunu kullanmışsa, metin ilk defa görüşülmüş olduğu meclise geri gider.

Kongre, hiçbir biçimde Başkanı sorumlu tutamaz ve onu görevden çekilmeye zorlayamaz. Başkan, görevlerini yerine getirirken Kongreye hesap vermek durumunda değildir. Sadece, başkanın, rüşvet, görevi kötüye kullanmak, vatana ihanet gibi ağır suçları işlemiş olması durumunda; Temsilciler Meclisinin suçlandırması üzerine Yüksek Mahkeme Başkanı başkanlığında toplanan Senato, 2/3 çoğunlukla (Any.md. 1/3,7) başkanı (veya sekreterlerini) yargılayıp mahkum edebilir (İngiltere’deki gibi). Ayrıca Senato, Anayasa’ya göre suçlanan federal yetkilileri görevden alabilir (Any.md. 1/3,7). Bugüne kadar hiçbir ABD başkanı bu yolla (impeachment) yargılanıp suçlu bulunmamıştır. Anayasayı ihlal etmediği sürece, başkan tam bir serbestlik içinde görev yapar; izlediği politikaya Kongrenin karşı çıkması onu yolundan çeviremez. Çünkü, “güçler ayrılığı” prensibi tam olarak uygulanmakta; yasama, yürütme ve yargı organları birbirlerinden bağımsız olarak iş görmektedirler.

Kongrenin başkan üzerinde gerçekleştirdiği en etkili denetim, vergi ve ödenekler konusundadır. Yürütmenin, daha doğrusu başkanın, hiçbir programının mali destek olmadan yürütülmesi mümkün olmadığı gibi, yapılacak herhangi bir harcama için gerekli ödeneklerin de kongre tarafından onaylanması gerekmektedir. Kongre tarafından gerçekleştirilen mali denetim, başkanın sadece yurt içinde gerçekleştireceği yatırım programları için değil, aynı zamanda dışişleri ve askeri harcamalar alanında da geçerlidir. Bu anlamda Kongre, 1975 yılında verdiği bir kararla, Türkiye’nin Kıbrıs’tan çekilmemesi halinde, Türkiye’ye yapılacak bir yardım programını onaylamayı reddetmişti. Aynı yıl Kongre, Kamboçya’ya yapılan bütün yardımları kesmiş, Güney Vietnam’a yapılan yardımları da oldukça azaltmıştı.

ABD Kongresinin önemli özelliklerinden biri de “Lobby”dir. Lobby, özel çıkarlar hizmetindeki birtakım kimselerden oluşmuştur. Bunlar, meclis koridorlarında Kongre üyeleri üzerindeki etki yapmaya çalışırlar. Yasalar, bu kişilerin kendilerini tescil (kayıt) ettirmelerini ve kazançlarını bildirmelerini zorunlu tutmuştur.

3- Siyasi Parti Sistemi

Amerikan Kongresini ve ülke siyasal yaşamını daha iyi kavrayabilmek için siyasal parti sistemine de kısaca göz atmamız gerekir.

ABD Siyasal yaşamını düzenleyen iki ana parti görülür: Cumhuriyetçi Parti ve Demokrat Parti. Kongre’de başka bir partiye (halen mevcut bulunan üç sosyalist ve bir komünist partiye) bağlı temsilciye rastlanmaz. Kurulan yeni partiler de çoğunlukla seçimlerden sonra yok olurlar.

Amerikalı ya Cumhuriyetçi ya da Demokrat bir aileden dünyaya gelir ve aile duygularına bağlı kalır. Bununla birlikte, karşı adaylara da oy verildiği görülmektedir. Bunun nedeni, kendisini partisine kayıtsız şartsız bağlı saymamasıdır. Onun için önemli olan, değerli ve faydalı bulduğu kişinin seçilmesidir.

Partiler amaçları yönünden ve hatta amaçlarını gerçekleştirmek bakımından birbirlerinden farklı değildirler. Fark siyasal felsefelerindedir. Hem Cumhuriyetçi hem Demokrat Parti, federe devletlerin haklarını ve bireysel özgürlüklerini savunur. Demokratlar devletin müdahalesinden yanadırlar. Bu parti, zencilerin ve aydınların beğendiği bir parti durumuna gelmiştir. Azınlıklar da bu partiyi destekler. Cumhuriyetçi Parti ise, Lincoln’den sonra gittikçe tutucu bir parti durumuna gelmiştir. Bugün de “tutucu” eğilimler ile “gelişmeci” eğilimler parti içinde iki kanat teşkil eder.

Her iki partide de, üyelik için ne kayıt, ne tören, ne de aidat ödenmesi sözkonusudur. Parti, sadece seçmeni kendi politikasına kazanma aracıdır.

F- YARGI ORGANI

ABD’de yargı gücü, “Yüksek Mahkeme” ile federal “alt mahkemeler”e verilmiştir. Bu mahkemeler, yasa çatışmasına, deniz işlerine, amirallik dairesine ilişkin davalar ile federe devletler arasındaki veya federe devletler ile vatandaşları arasındaki davalara ve yabancılar arasında çıkacak anlaşmazlıklara bakarlar. Bundan başka, Anayasada açık kural bulunmadığı halde, yasaların Anayasaya uygun olup olmadığını denetlerler.

Bütün ceza davalarında jüri vardır. Ayrıca, değeri yirmi doları aşan hukuk davalarında da jüriler bulunur.

Yüksek Mahkemenin boş yargıçlıklarına başkan atama yapar. Bu atamayı Senatonun onaylaması gerekir. Atanan yargıçlar “ömür boyu” görev yaparlar; emekliye ayrılmaya zorlanamazlar (“kötü hal” içinde yaşamadıkça). Bir özel kanun, yargıçlara on sene çalışmış olmak ve yetmiş yaşına gelmiş bulunmak koşuluyla aylıklarını tam olarak alabilecek şekilde emekliye ayrılmak hakkını tanımıştır.

ABD siyasi yaşamında Yüksek Mahkeme ve alt mahkemeler çok önemli bir rol oynarlar. Öyle ki, Amerikan Hükümetinin bir “Yargıçlar hükümeti” olduğu bile iddia edilmiştir.

Hamilton’un düşüncesine göre, bir yüksek mahkeme ülke anayasal sistemini en iyi koruyan bir araçtır. Bütün sorun yasama gücünü sınırlamaktır; çoğunluğun iradesini belirtecek olan yasanın baskısına bir başka deyişle, “çoğunluk baskısı”na engel olmaktır. Bu nedenle, yargı organı bağımsız olarak yasayı yorumlayabilmelidir; yasanın “Anayasaya uygunluğunu” denetleyecek bir yargı gücü, herhangi bir federal yapının vazgeçilmez koşuludur.

ABD başkanının güç ve yetkilerinin nerelere kadar uzandığı hususunun açık ve net bir şekilde belirlenmesi zorluğuna karşın; Federal Mahkemenin, başkanlık yetki ve gücünün sınırlarını tanımlayan bazı kararları, başkanların yetkilerinin dışına çıkmasını önleyici niteliktedir. Örneğin, 1947 yılında çıkarılan Taft Harley yasasında “başkanın işyerlerine el koyma yetkisi” Kongrede reddedilmesine rağmen; Başkan Truman bu yasa hükümlerine uymayarak 1952 yılında ülkedeki önde gelen çelik fabrikalarına el koymuştu. Buna karşılık, Federal Yüksek Mahkeme başkanın el koyma emrini geçersiz kılarak uygulamayı engellemişti.

Bunun gibi, başkanın anayasal yetkileri her durumda mevcut koşullar değerlendirilerek bir karara varılmaktadır. Örneğin, başkanlar geleneklere göre mahkemelerde ifade vermeye zorlanamaz; ancak bazı koşullarda bu geleneğe aykırı uygulamalar da olabilmektedir. Federal Yüksek Mahkemenin, bir federal bölge yargıcının Başkan Nixon’dan Beyaz Saray’da geçen konuşmalarla ilgili meteryali teslim etmesini isteyen kararını onaylaması gibi… Son olarak Bili Clinton’un “cinsel taciz” suçlamasına karşı ifade vermeye zorlanması gibi…

ABD Anayasa sistemine egemen olan “güçler ayrılığı” ilkesi, iktidar yığılmasını önlemeyi amaçlamaktadır: Yargı, hükümet çalışmalarını ve yasaların Anayasaya uygunluğunu denetler. Fakat, yargıya ait yetkiler de sınırlıdır. Federal Mahkemelerin yargı yetkisi Kongre tarafından Anayasa ile belirtilen sınırlar içinde tutulduğu gibi; Yüksek Mahkeme de kendi kendini sınırlayarak, “siyasal” nitelik verdiği veya “yargıya ilişkin değildir” dediği işlerin karara bağlanmasını diğer devlet organlarına bırakmıştır.

G- ANAYASADA DEĞİŞİKLİK YAPILMASI

ABD Anayasası yazılı ve sert bir anayasadır. Bu nedenle, Federal Anayasada değişiklik yapılmak gerekirse, Kongre meclislerinden herbirinin üyeleri üçte iki çoğunlukla değişikliği önermiş olmalıdır. Bu öneri, bütün eyaletlerin (federe devletlerin) yasama organlarının dörtte üçü tarafından kabul edilmelidir. Ayrıca, değişikliği federe devletlerden üçte ikisi isteyecek olursa, Kongre bu iş için seçilmiş bir “konvansiyon meclisi”ni toplantıya çağırarak öneriyi oya sunabilir. Fakat bunun için de yine federe devletlerin dörtte üçünün değişiklikten yana olması koşulu aranır.

KAYNAK:

DEMOKRASİLERDE HÜKÜMET SİSTEMLERİ VE ABD BAŞKANLIK HÜKÜMETİ REJİMİ; EGİAD EGE GENÇ İŞADAMLARI DERNEĞİ Yayını; PROF. DR. FEVZİ DEMİR; Dokuz Eylül Üniversitesi İZMİR, 1998